20 10 3494 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3505 Title A name given to the resource CONTEMPORARY VS. MODERN EDUCATION Author Author Vasić, Nebojša Abstract A summary of the resource. The main objective of this paper is to analyze major differences between traditional and modern education which encapsulates the following topics; the nature of learning, learning structure, classroom climate, the hierarchy of educational needs, major learning outcomes, teacher’s roles, interactive learning, MI theory, learning styles etc. So far we have faced two antagonistic visions of education; one which is labeled as traditional (or conservative) and the other treated as modern (or progressive). It seems that most of followers of either traditional or modern education overemphasize positive features of their preference and consequently they neglect to notice benefits “on the other side”. The lack of objectivity leads inevitably to many misunderstandings and unnecessary frictions among English teachers. This paper is based on the “third-value approach” which seeks the solutions out of narrow prefabricated attitudes and rigid concepts. Instead of one-sided blindness we should vote for “the principled eclecticism” which takes into consideration the need to combine the two (seemingly utterly antagonistic positions) in order to define more effective approaches regardless of their theoretical assumptions and often unrealistic claims. Keywords: traditional education, modern education, educational needs, learning outcomes, interactive learning, principled eclecticism, teacher’s roles, classroom climate Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/c2819c78946d2bb010364ece2ba411ac.pdf 0fe683449c0a1121250f304812b70649 PDF Text Text ENTERPRISE RESOURCE PLANNING SYSTEM IMPLEMENTATION: CRITICAL SUCCESS FACTORS THAT AFFECT ERP IMPLEMENTATION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Senida Vatreš International Burch University Bosnia and Herzegovina senida05@hotmail.com Abstract: Enterprise Resource Planning (ERP), is the new generation theme in business, every company need a successful ERP system, but mostly of company that want to implement ERP have many problem, financial and managerial. This paper tend to analyze which critical success factors affect the ERP implementation in Bosnia and Herzegovina, because unfortunately in this country, there is a lack in information about ERP implementation and many firms have big problem during approaching the new system, and fail in their intents. Many researchers in developed country, have brought their conclusion about which factors are most affecting ERP implementation, and through their studies it will be much easier to determine what affect ERP implementation in Bosnia and Herzegovina, are the same problem affecting the implementation like in developed country or there are different problems and factors that cause unsuccessful usage of ERP system in companies, and how firms can easily and successful use ERP systems in this country. Keywords: Enterprise Resource Planning system, Critical Success Factors, successful implementation. JEL classification: M1, M11, M15, P41. Introduction Enterprise Resource Planning (ERP), is the new generation theme in business. Every company need a successful ERP system, but mostly of company that want to implement ERP have many problem, financial and managerial. Now a days managers want to know every movement in their company just clicking on their computers, laptops or smart phones, in every moment of the day, they want to control the resources which enter and come out from the manufacturing process, knowing their suppliers, prices, quantity, and quality and of course who is their final customer which uses their products or services. But the problem is: how to reach successfully this “knowing everything” in the company? Because of too much interest in this field, researchers in enterprise information systems want to make the new theoretical and practical approaches to ERP, and now a days there are so many literature, that try to describe ERP in deep and how to approach ERP and successfully implement the system in companies in every country. Unfortunately in Bosnia and Herzegovina, because of lack in information about ERP implementation, many firms have big problem during approaching the new system, ICESoS 2016 - Proceedings Book 155 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) and fail in their intents. So, writing about, and analyzing the subject referred to the situation in Bosnia and Herzegovina, it tends to have an insight what can bring easement to managers and company, knowing a little more about something that is useful to be efficient and effective. Managers knowing what are the problems which can have during ERP implementation, and knowing what can affect their successful ERP implementation, they can prepare their action before initializing the first step of implementation, they can be ready to take the risks that can bring the using of the system, and successfully manage everything to get benefits from it. Many researchers have brought their conclusion about which factors are affecting ERP implementation and which problems they have. This paper is a combination of a literature review, that is an important part of the study considering the fact it provides us with solid theoretical background of this topic, and a scientific research done in three Bosnian company, which they differ in type of their business and organization. They use different ERP systems, and they are very stable and successful in their work for a long term. It was analyzed what bring them to have a successful usage of their ERP systems, how they implement it and which difficulties they had during the implementation. All collected information are obtained in different ways through a questionnaire identical for all respondents; one was an interview face to face, one was a correspondence by e-mails and, the last one, a deputy of the company attended to a presentation, organized by some students, where he explained the ERP implementation in their firm. Because of ethical issue in the paper the three companies’ names will not be known, and they will be named each with a letter of alphabet “A”, “B”, and “C” company. The study includes a few sections starting with this introduction, it provides a literature review, next section is about the research methodology. Then the results are presented, findings are discussed and finally recommendation, limitations and conclusions. Literature reviw An ERP software system is a complex information technology-based suite of programs or modules that allow an organization to collect, manage, and retrieve data from within nearly any part of the company. This set of modules integrates with the organizations sales, supply chain, customer relationships, and financials. The software essentially becomes integrated with the entire business operation and allows managers and leadership to access and review data that is vital to day-to-day decision making. Implementation of this software is one of the keys to determining overall success within the organization. (Mullins, 2013) It facilitates a corporation to manage the efficient and effective use of resources (materials, human resources, finance, etc.) by providing a total integrated solution for the organization’s information-processing requests, through a process-oriented view consistent across the company. (Shahin Dezdar, Ainin Sulaiman , 2009) The benefits associated with ERP systems are both tangible and intangible, and could be reflected in operational, managerial, strategic, infrastructural, and organizational dimension of a business. 156 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation When implemented successfully, ERP system can reduce cycle time, enable faster business transactions, facilitate better management, and enable e-commerce integration. However, the successful implementation of ERP systems has proven to be a difficult task. In one estimate, over half of ERP implementations are judge to be failures. (Neil A. Morton, Qing Hu, 2008) It is a big investment that cost approximately, for a medium-sized company, according to the internet page of ERP Software Blog, in range between $175,000 to $ 750,000, including total software and service. (Kaupp, 2016) Depending on different factors (financial, size of company, business nature etc.) companies decide to purchase the ERP software that match the best to them. Is possible to have information about the best, the popular or the most purchase software clicking on some internet sites, for example, according to ERP software 360 (Top 5 Client/Server ERP software Application, 2016) internet site, the five most popular ERP systems in 2016 are: 1. 2. 3. 4. 5. Epicor Infor Microsoft Dynamics Oracle SAP The five best ERP system in 2016 according to the Capterra site (Top ERP software Products, 2016) are: 1. 2. 3. 4. 5. SAP ERP M1 Passport Business Solution VIENNA Advantage ERP/CRM One Soft Connect What is crucial for a successful ERP implementation are the critical success factors (CFSs) which affect it. Joseph Bradly, in his research paper, selected ten critical success factors in ERP implementation based on tree criteria that dictate a successful implementation, that are: organizational improvement, on time and on budget; and divided in to three group: successful factors, factors that did not differentiate between success and failure and factors that are not required for the success of the projects. Observed successful factors are: 1. 2. 3. Project manager: Choosing the right full time project manager, with successful project management, business sand ERP experience behind can be central to project success. He don’t need monetary or non-monetary rewards, but he just need a personal sense of accomplishment and recognition of performance. Training: is regarded as important. Train stuff and spending resources on training result as a success factor. Champion: is any individual who made a decisive contribution to the innovation by actively and enthusiastically promoting its progress through critical stages in order to obtain resources and/or active support from top management (Jose Manuel Esteves, Joan A. Pastor Collado, 2002); the use of a champion, in projects has a significant role in projects success. ICESoS 2016 - Proceedings Book 157 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Factors that did not differentiate between success and failure: 1. 2. 3. Consultants Role of management in reducing user resistance Steering committee Factors that are not required for the success of the projects: 1. 2. 3. Integration of business planning and IT planning Reporting level of project manager Participation of the CEO or general manager (Bradley, 2008) In literature is mention that there are many critical success factors that affect directly or indirectly the ERP implementations; according to Dezdar and Ainin (2009) in total 17 CSFs were identified, which is then categorized into five main categories. 1. 2. 3. 4. 5. Organization ERP Project ERP User ERP Technology External Expertise Table 1: Critical Success Factors found in literature 158 ICESoS 2016 - Proceedings Book Ke and Wei (2008) explain in their work that, leadership affects ERP implementation by fostering the desired organizational culture. Contend that ERP implementation success is positively related with organizational culture along the dimensions of learning and development, participative decision making, power sharing, support and collaboration, and tolerance for risk and conflicts. In addition, are identified the strategic and tactical actions that the top management can take to influence organizational culture and foster a cultural conducive to ERP implementation. ERP systems have strategic relevance because their integration into core business process or strategies can directly impact firms’ performance. One study estimates that between 1.5% and 6% of firms’ annual revenues are spent on ERP implementation. But only 10 to 15% survive and achieve expected performance improvement. The fit between the information system and organizational culture is critical for firms to reap potential benefits promised by the system. When the system conflicts with an organization‘s culture, resistance behavior will result: the system will be rejected, sabotaged or modified to match the existing culture. On the other hand, there are opinions that suggest that culture can be consciously designed and manipulated by leadership. �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation The two authors (Weiling Ke, Kwok Kee Wei, 2008)defined the relationships between the three terms are explained by prepositions. ERP implementation and organization’s culture: 1. 2. 3. 4. 5. ERP implementation success is positively related with the organization’s learning and development culture. ERP implementation success is positively related with the organization’s participative decision-making culture. ERP implementation success is positively related with the organization’s power sharing culture. ERP implementation success is positively related with the organization’s collegial support and collaboration. ERP implementation success is positively related with the organization’s tolerance for conflicts and risk. ERP and leadership: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Top management’s transform vision of ERP is positively related to ERP implementation success. Top management’s transform vision of ERP adoption is positively related to an organizational culture of high tolerance for risk. Top management’s active advocacy of ERP adoption is positively related to a culture of learning and development, support and collaboration, and power sharing. Top management’s participation in the ERP learning session is positively related to a culture of participative decision making. Top management’s citizenship behavior is related to a culture of tolerance for conflicts. Top management’s power sharing behavior is positively related to a culture of power sharing. Top management’s sharing and inquisitive behavior is positively related to a culture that values knowledge sharing and learning. Top management’s setting up a learning structure is positively related to a culture of comprehensive and cross-functional communication. Top management’s dispensing appropriate contingent rewards is positively related to a culture of learning and development, risk taking, and support and collaboration. In their paper they assume that there are some limitations. not supported by empirical data and tests, which are focusing just on the influence of the top management team and ignore peers’ influence and social influence, followers’ characteristics, which may interact with leadership ‘s influence on organizational culture in ERP adoption, national culture. (Weiling Ke, Kwok Kee Wei, 2008) One other factor is the organization size that can be defined in two ways: by number of employees or by revenues. Companies of different sizes approach ERP implementations differently across a range of issues. Also, the benefits differ by company size. Larger companies report improvements in financial measures whereas smaller companies report better performance in manufacturing and logistics. (Vincent A. Mabert, Ashok Soni, M. A. Venkataramanan, 2003) ICESoS 2016 - Proceedings Book 159 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Companies of different sizes tended to do different things in their implementations. In particular, there were distinct differences between small and large companies over a range of issues. These differences included: 1. 2. 3. 4. The motivation to go with an ERP system. The different systems adopted. The implementation strategies. The degree of reengineering and customization of the base system. (2003) One key difference is that companies of different sizes tend to do different things in their implementations across a range of issues this is mentioned in the article of V.Mabert et al. (2003),. For example, smaller companies are more likely to change their processes to fit the system whereas larger companies are more likely to customize the system. Any changes to the system can have major implications. Generally, modifications lead to higher costs, longer implementation time and more complicated implementations. Other differences across smaller and larger include the motivation to go with an ERP system, the implementation strategies, type of systems adopted, the extent of modifications to the base system, and the benefits the companies get from ERP. (Vincent A. Mabert, Ashok Soni, M. A. Venkataramanan, 2003) Authors N. Morton and Q.Hu (2008) identify using structural contingency theory that, a critical determinant of an information system’s success within an organization is the “fit” between the design of the system and the organization. Accordingly, the internal structure of an ERP system is not necessarily aligned with the implementing organization’s existing structure. However, because of the promising strategic and operational benefits that may occur after the implementation of an ERP system, an organization’s top management is often tempted to adopt ERP without understanding the consequences of a potential misfit between the system and the organization. “Contingency” is any variable that moderates the effect of an organizational characteristic on organizational performance, the contingency theory include efficiency, profitability, and worker satisfaction, size, environment, and technology. Applying the structural contingency theory in the context of ERP implementation, it is possible to see that ERP systems possess characteristics that relate to the task uncertainty and task interdependence contingencies, as well as to the structural dimensions of formalization, structural differentiation and decentralization. Low-levels of business integration and relatively non-standardized work process will encounter high resistance in ERP implementation, like organization that use already a crossfunctional structure. Political conflicts and IT projects result as critical success factors in ERP implementation too. The grater the change the system imposes, the grater the resistance; the less chance for implementation success. Organizations implementing ERP must consider the fit with their structure, the consequences of changing their business process, and the potential resistance from within. Such organizations must recognize that the implementation of ERP systems is likely to induce conflicts within their organizations and consequently impose difficulties and even result in failure in the implementation process if an initial misfit exists. Managers must be able to determine if a proposed ERP system is good fit with their organizational structure, or if it may only be a good fit with certain parts of the organization, or if significant customization and process redesigning or reengineering will be require. (Neil A. Morton, Qing Hu, 2008) 160 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation Livermore and Rippa (2011) collected the most influential factors in ERP implementation into two categories: Internal and External. Internal variables included (1) Organizational culture, (2) Leadership, (3) Communication, (4) Company size, and (5) Company history while external variables consists of (1) National culture, (2) Industry, (3) Economic conditions, and (4) Political conditions. Maditinos et al. (2011), in their work, observed that consultancy service during the ERP implementation process is essential; knowledge transfer significantly influence ERP system success; knowledge transfer is more important than effective communication, and resolution among organizational members; top management support is found to be less important users support. In low income countries, there may be various barriers such as bureaucracy, poor technology infrastructure, and lack of consultancy firms in order to plan, develop and implement an Enterprise Resource Planning project. (Özlen, 2012) Özlen in his paper mentioned Dimitrijević and Rodić survey from 2011, with which explaned the difficult to have and therefore give information about the situation of SMEs in Bosnia and Herzegovina. They signified the problem of unarranged statistics on SME sector in Bosnia and Herzegovina. They also reported that data about SME sector cannot be achieved on EUROSTAT, OECD databases, European Innovation Scoreboard or other statistical databases. Furthermore, they stressed on the importance of Adjustment of statistical system for monitoring of SME sector and its performances for Bosnia and Herzegovina in order to define a better policy making for SMEs in general. MAPEER SME reports that there is also no specific data available for defined sectors of ICT and Environmental technologies. The empirical findings in Özlen’s research, showed that the BiH scene does not present a satisfactory result. There is a need for qualified staff to run ERP-like systems through BiH SMEs. Even the awareness of ERP is not reasonable. Additionally, it is observed that there is not enough number of organizations in BiH to conduct the survey. However, the majority of available companies resist filling out the survey. Furthermore, many organizations among the surveyed SMEs do not want to be in a further research and some of them do not want to get the results of the survey even they have completed the survey. On the other hand, there are some managers who are interested on ERP and other types of high technologies. (Özlen, 2012) „Despite, BiH high-technology enterprises feel the force of outside competitive environment in order to implement ERP; they don’t feel political support. Hence, it is necessary for them to inform government about the issue or make strategic decisions in order to overcome this problem. Secondly, this study observed that the enterprises have motivated to implement ERP-like projects and feel the organizational strength to start the implementation. But, they cannot find proper consultation firms in order to adapt the projects to the organizations. Moreover, the surveyed organizations are aware of the possible advantages, disadvantages, difficulties and critical success factors of ERP implementation. Finally, the organizations seemed not to outsource ERP implementation but instead to develop in-house.“ (Özlen, 2012) In this literature review it is visible that most of them are just theoretical expositions because of lack in empirical research. Second fact that is Critical Success Factors cannot be used just to see the success of an ERP implementation during and after the process but they can be used just before the decision to implement an ERP system in an organization. An organization can make an analysis of internal and external threats and opportunities regarding this factors, using the findings and frameworks presented ICESoS 2016 - Proceedings Book 161 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) in the study like a guide (Bradley, 2008). And because of this fact the only problem, that can be, about ERP implementation, is the differences between organizations in different countries, like it said Asian organization differs from North American and European organizations, that means some critical success factors may differ from country to country and this means new research about critical success factors in different country can be made. Research methodology and objectives For this survey it was decided to conduct a primary research and focus on gathering enough information from three respondents. The chosen respondents are three Bosnian company, which they differ in type of their business and organization. They use different ERP systems, and they are very stable and successful in their work for a long term. Since qualitative research proposes use of hypotheses - generating rather than hypotheses - testing research, it was able to start the research study without having to test these hypotheses and to develop them by listening what our respondents have said. The main objective in the research is to find out which factors affect ERP implementation in Bosnian companies and, to find this is necessary ask some main questions, that are: 1. 2. 3. “What bring them to purchase an ERP system?” “Which difficulties they had during implementation?” “What bring them to have a successful usage of their ERP system?” All collected information are obtained in different ways of answering to an identical questionnaire of 30 questions for all respondents; one was an interview face to face, one was a correspondence by e-mails and, the last one, a deputy of the company attended to a presentation, organized by some students, where he explained the ERP implementation in their firm. Because of ethical issue in the paper the three companies’ names will not be known, and they will be named each with a letter of alphabet “A”, “B”, and “C” company. The companies, how it is mentioned before, are stable and successful company, they were chosen because of their success in manage and implement an ERP system. And hopefully the findings of this research could help other companies with difficulties in implementing ERP systems in their own. The reason why ware chosen three different types of companies, with different organizational culture, is because it was necessary to show how a totally domestic big private company differ from a public company and this two differ from a big multinational private company that operates on almost entire Balkans. One more reason is because it is necessary to show that there are successful company that work hard to be first in what they are doing, and to show that “not everything is black as it is thoughts”. 162 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation Results Company “A” - The totally domestic big private company - It has around 3000 employees, begin with a small retail and wholesale company that begin his “first step to be big” with acquisitioning another company, and acquisition remain their strategy to conquest market share through years. Management, after some conflicts about adopting the idea of an ERP system, finally decide to change their existing IT solution for controlling the activities in their company, that become increasingly bigger through years, with Microsoft Dynamics Nav ERP system that is used as a roll out for all the acquired firms-. They purchase it for about 200.000,00 KM, the decision was a strategic action taken because of financial and organizational aspects. The IT solution that they had before was a good option in the beginning but later became heft and, errors just became too expensive. The ERP system has almost every function, except the logistic and warehouse because of physical problems. The problems that they had during the implementation was adaptation to the new ERP system and customization, integration of every department, data cleansing from the seminal system that they had, work on current activities during the preparation phase, unregulated activities process, unrealistic expectations. Positive aspects of the ERP implementation are: organization as a whole, elimination of dabble data, supports the integrated growth of the company and all its parts, indirect benefits to customers, decreasing costs and time. Because of the total support, during the implementation process, from the owner of the company and from the top management, which have a good knowledge about ERP systems, they could successfully implement Microsoft Dynamics Nav. Company “B” – The public company – Is a medium size enterprise, financed with state budget mostly. In 2004 after the committee chose between three ERP offers, they begin to use, for financial purpose, one ERP system named “Times” that a Croatian firm custom made for them and, which they purchase for about 25.000,00 KM, in that time was the cheapest offer that they had. In 2010 after the same process of choosing between three ERP systems, they purchase another system named “Burial”, the same custom made from a domestic company, this one was just for customer relationships. They didn’t had too much problems with the system “Times”, just little problems during inserting some data, but not relevant because they could manage it, and they had problem with server because many times shut down. They had problem with “Burial” because of the data of the customers, factors like changes in demography, migration of the population during and after the war in Bosnia and Hercegovina, natural selection of the payers and handwrite database had a big effect on the implementation. They have problems with technical support, because first full the company that made them the system, closed down and a person which worked on the implementation project, give them technical support but is not ICESoS 2016 - Proceedings Book 163 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) in the country anymore, the company have to pay very high prices for servicing the ERP system. The positive affect of the ERP system implementation are: promptness, good records and relief for the customer. A good company organization, a good data base and the software itself are the success factors that affect a successful ERP implementation in this company. Company “C” - big multinational private company that operates on almost entire Balkans – The number of employees of the company in Bosnia and Hercegovina is unknown, because the collected answers were given from an employee from Belgrade that work especially on the implementation of the ERP system in the company that use the roll-out method of implementation through all the companies in Bosnia and Herzegovina and in other Balkans countries. In this company they use SAP ERP system ECC 6.0, the person which give the answers didn’t know the exactly price of the system, but he can tell that is a big investment. The decision of implementing this ERP system was a strategic decision in front of entire business group. On the proposal of the IT sector, company management has decided to implement a serious ERP solution to enable fast and efficient development of the business system to accompany the dynamic growth of the companies within the group. They implement in all spheres of the business. In the case of rollout are avoided the classic problems of development functionality, so they challenge the implementation of any adjustment structure and „purity „of data from the old system to the new SAP structure. They just had some difficulties with CRM that includes user’s data (mother data, services, equipment ...) that it had to be adapted to the new needs of the SAP system. The solution speeds up the application of information tools The positive thing about SAP ERP system is that delivers the automation of business processes, their control and feedback, ensures the integrity of the business system, which ensures that the data for export from any part of the business system is immediately and unconditionally available to authorized users of other parts of the business system. A particular benefit of implementation of the SAP ERP system is the safety and security of data for export business system. The decision and the support of the management in project implementation, the “young“ employee structure that has no resistance to information technology and the support staff from companies that are already using the SAP solution are the success factors that affect an excellent ERP implementation in the company. Discussion Looking at the literature review and comparing the theoretical findings with the research’s findings, is possible to conclude that: The similarities in all three case are that management had a very important part in successfully implement the chosen ERP systems, giving support in all phases of the implementation and in bringing good decisions. Than the problem which the three company had, was the problem with the data cleansing. 164 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation Is possible to see that being a public or private company does not interfere a lot in having a successful implementation, it just decide which ERP system a company can afford because of budget restriction that the state can give. Another fact is that a custom made ERP system that is sell from a small company can work efficiently like the ones from a famous company like SAP, maybe the only difference in using a custom made system than a standard one is in the organization size and the problem with the technical support. It is obvious that, depending of the nature of the business, internal and external factors can affect the implementation. It can be said that the problem for company “A” were mostly organizational because of their business strategy of acquiring other companies. For company “B” were financial problem because, of the budget restriction. We find sociodemographic problems, but this type are just referred to the nature of the business. In the “C” company is possible to comment that maybe because of the roll-out methodology of implementation they don’t have strategical, organizational neither cultural problem, just technical about data cleansing. In the result part is not mentioned that all three company during implementation had training periods where the final users are educated and trained to use ERP systems in the best way. It is important that education and implementation trainings are regularly held especially when new innovation for the systems are offered to increase the functionality and efficiency of the system that make the company effective and efficient too. All three company comment that ERP system is just a tool, and is just to help employees to be efficient and effective. Conclusion This study provide just a small piece of new finding about successful ERP system implementation referred to the Bosnian market. How it said in the introduction part is a unexplored field in Bosnia and Herzegovina. More research have to be done to have a clearly picture of the situation in this country. In this work are used just three success companies, but is just a small generalization that has been done to find out what affect ERP implementation. More education has to be given to the students, entrepreneurs, investors and companies as well and to accomplish this is necessary to have more information. This is possible to figure out if the country’s policy join and allow the analysis and researches, because without a clear picture of the situation in the country and without adequate data, investors will bypass this region that has a lot of opportunities. ICESoS 2016 - Proceedings Book 165 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) References • Bradley, J. (2008). Management based critical success factors in the implementation of Enterprise Resource Planning system. . International Journal of Accounting Information Systems., 175-200. • Jose Manuel Esteves, Joan A. Pastor Collado. (2002). Understanding the ERP Project Champion Role and its Criticality. ECIS. • Kaupp, G. (2016). How Much Does a Typical ERP Implementation Cost? Retrieved from ERP Software Blog: http://www.erpsoftwareblog.com/2012/09/how-muchdoes-a-typical-erp-implementation-cost/ • Livermore, C. R.; Rippa, P. (2011). ERP Implementation: A Cross-Cultural Perspective. Journal of Global Informationa Technology Management, 5-26. • Maditinos, D.; Chatzoudes, D.; Tsairidis, C. (2011). Factors affecting ERP system implementation effectivness. Journal of Enterprise Information Management, 6078. • Mullins, R. S. (2013, October 25). The relationship between project management practices and enterprise resource planning implamentation success rates. Phoenix, USA: UMI Diseertation Publishing - ProQuest. • Neil A. Morton, Qing Hu. (2008). Implications of the fit between organizational structure and ERP: A structural contingensy theory perspective. International Journal of Information Management, 391-402. • Özlen, M. K. (2012). CURRENT ENTERPRISE RESOURCE PLANNING SNAPSHOT IN BOSNIAN SMALL AND MEDIUM ENTERPRISES. Journal of Community Positive Practices, 500-519. • Shahin Dezdar, Ainin Sulaiman . (2009). Successful enterprise resource planning implementation: taxonomy of critical factors. Emerald insight, 1037-1052. • Top 5 Client/Server ERP software Application. (2016). Retrieved from ERP software 360: http://www.erpsoftware360.com/erp-software.htm • Top ERP software Products. (2016). Retrieved from Capterra: http://www. capterra.com/enterprise-resource-planning-software/ • Vincent A. Mabert, Ashok Soni, M. A. Venkataramanan. (2003). The impact of organization size on enterprise resource planning (ERP) implementations in the US manufacturing sector. Omega , 235-246. • Weiling Ke, Kwok Kee Wei. (2008). Organizational culture and leadership in ERP implementation. Decision Support Systems , 208-218. 166 ICESoS 2016 - Proceedings Book � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3335 Title A name given to the resource ENTERPRISE RESOURCE PLANNING SYSTEM IMPLEMENTATION: CRITICAL SUCCESS FACTORS THAT AFFECT ERP IMPLEMENTATION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Author Author Vatreš, Senida Abstract A summary of the resource. Abstract: Enterprise Resource Planning (ERP), is the new generation theme in business, every company need a successful ERP system, but mostly of company that want to implement ERP have many problem, financial and managerial. This paper tend to analyze which critical success factors affect the ERP implementation in Bosnia and Herzegovina, because unfortunately in this country, there is a lack in information about ERP implementation and many firms have big problem during approaching the new system, and fail in their intents. Many researchers in developed country, have brought their conclusion about which factors are most affecting ERP implementation, and through their studies it will be much easier to determine what affect ERP implementation in Bosnia and Herzegovina, are the same problem affecting the implementation like in developed country or there are different problems and factors that cause unsuccessful usage of ERP system in companies, and how firms can easily and successful use ERP systems in this country Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/4f158fc8284361a7c1892871881ab11c.pdf 5878bb8230461564514e6e8128722f23 PDF Text Text TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI TARİHİNDE MEHMET AKİF’İN BALKAN HARBİ DUYUŞU Nesibe YOLBİR* Fatih ORDU** Özet Türk edebiyatında Balkan coğrafyası, edebî ve kültürel manada karşılıklı etkileşimlerin olduğu bir saha olmuştur. Osmanlı Devleti ve Balkan halkları arasındaki etkileşimin dil-edebiyat başlıklarıyla sınırlı kalmadığı, 11 ve 12. yüzyıllarda başlayan sürecin 14. yüzyıla gelindiğinde sosyal hayattan mimariye kadar geniş sahalara yansıdığı görülür. Batı’da Rönesans, reform, sanayi inkılabı gibi adımların ardından Avrupa’nın 19. yüzyılda çok uluslu toplumlara karşı geliştirdiği Batılılaşma ve milliyetçilik temalı ideolojik yapılanmalar sonucu, Osmanlı Devleti ve Balkan halkları arasındaki kültürel etkileşim yavaş yavaş azalmaya başlar. Ancak Balkanlar, 19. yüzyılın tüm ayrıştırmacı politikalarına rağmen Selanik merkezli Genç Kalemler Dergisi ve daha birçok siyasi yönü ağır basan Türkçe dergiler ile Anadolu’daki edebî gelişmelere ve yenileşmelere sahne olmaya devam etmiştir. Genç Kalemler Dergisi’nin etrafında toplanan devrin Türkçülük hareketini yürüten sanat ve fikir adamları, Ziya Gökalp ve Ömer Seyfettin öncülüğünde dilde sadeleşme gayesiyle Yeni Lisan Hareketi’ni başlatırlar. Bu dönemde, Yeni Lisan Hareketi’nin Türkçülük düşüncesine dâhil olmadan sadeleşme yanlısı eserler veren iki isim daha karşımıza çıkmaktadır; Mehmet Akif Ersoy ve Süleyman Nazif. Dönem itibariyle Osmanlı Devleti’nin çöküş süreci ve bayraktarlığı altındaki İslam ve Doğu medeniyetlerinin parçalanmışlığı nedeniyle tek bir millet kimliği altında bulunmadan umumi değerlendirmelere duyulan ihtiyaç, özellikle Mehmet Akif’in söylemlerinin tetkik edilmesini gerekli kılmıştır. Çalışmamız kapsamında, Türkçülük fikrine dâhil olmadan dilde sadeleşme akımı taraftarı eserler veren Mehmet Akif’in, Balkan Savaşları dolayısıyla eserlerinde ortaya koyduğu toplumsal aksaklıklar okurun metne yüklediği anlamı merkezine alan “alımlama estetiği kuramı” kapsamında yapılandırılmıştır. Anahtar Kelimeler: Türk Edebiyatı, Akif’in Söylemleri, Batılılaşma, Milliyetçilik Akımı, Başkalaşım 1 *Yüksek Lisans Öğrencisi. International Burch Univercity,Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği /Bosna Hersek. **Yrd. Doç. Dr. Murat Hüdavendigar Üniversitesi,Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü/ Türkiye-İstanbul �THE PERPECTION OF MEHMET AKİF ABOUT BALKAN WAR IN HISTORY OF TURKISH LANGUAGE AND LITERATURE Abstract In the history of Turkish Language and Literature, it has been qualified interactions in the Balkans in terms of literature and culture. Interactions between the Ottoman Empire and the Balkan States shows some developments in the fields of customs, traditions and architect in the 14th century. In the 19th century, Europe has developed ideological approach against multinational societies in terms of westernization and nationalism, after some milestones in the West such as Renaissance, Reform and Industrial Revolution. As a result of these developments in the West, 8-9 centuries-old cultural interactions between the Ottoman Empire and the Balkan States slowly begins to decline. However, despite all these discriminative policies of the 19th century, Thessaloniki based “Genç Kalemler” magazine and other Turkish magazines, overriding political aspect, continue to improve in the Balkans. Intellectuals who gathered around the “Genç Kalemler” magazine start the New Language Movement under the leadership of Ömer Seyfettin and Ziya Gökalp in an attempt to simplification of the language. During this period, there are two supporters of simplification without including the idea of Turkism; Mehmet Akif Ersoy and Süleyman Nazif. Because the Ottoman Empire is in the collapse period and the Islamic and Eastern civilizations under its flag begin to fragment, the need for public evaluation without a single nation identity requires the handling of Mehmet Akif discourse. In the present study, the works of Mehmet Akif, a supporter of simplification of language without including the idea of Turkism, about social deficiencies because of the Balkan wars were evaluated. The present study aims to evaluate these topics under the “reception aesthetics theory”. Key Words: Turkish literature, Mehmet Akif discourses, Westernization, Modernism, Nationalist movement, Metamorphosis �Giriş Balkanların Türk dili ve kültürü ile tanışması, XI ve XII. yüzyıllarda Peçenek, Uz ve Kuman Türklerinin Balkan coğrafyasına yerleşmesiyle başlar. Balkan coğrafyasında Türk kültürünün, edebiyatı ve dinî-tasavvufi düşünce sistemiyle etkin bir hâle gelmesi ise XIII. Yüzyılda, Moğol istilasından sonra Sarı Saltuk ve takipçisi birçok Türkmen aşiretinin Balkanlara yerleşmesiyle gerçekleşir. XIV. yüzyılda, Balkanlar’da karşımıza çıkan tablo; yaşama biçimleri, gelenek ve görenekleri, kültürleri, hamam, medrese, tekke, türbe, cami gibi mimari eserleriyle Osmanlı etkisinin iyiden iyiye hissedildiği Balkan toplumudur. İki kültür arasındaki bu etkileşimi; yalnızca 1389 Kosova Savaşı ile Türklerin Balkanlara hâkim olması üzerine bine etmek yanlış olabilir. Milli ve manevi değer yargıları dâhil olmak üzere karşılıklı pek çok kültür alışverişinin bir sonucu olarak doğan ortak değer yargılarını yabana atmamak gerekir. Bu bakımdan Balkan Türk edebiyatı, Türk edebiyatının yanı sıra Balkanlardaki ulus ve halkların kültür ve edebiyatlarından da yararlanarak ifade ve dil imkânları bulmuş ve bir sentez dâhilinde gelişmiştir. (Artun, 2000). Balkan halklarıyla Türk halk kültürünün kurmuş olduğu bu özdeşim, sırasıyla Rönesans, reform, sanayi inkılabı gibi aydınlanma devri olarak adlandırılan başkalaştırma süreciyle 19. yüzyılın çok kültürlü toplumlarına karşı uygulanan batılılaşma ve milliyetçilik söylemleri neticesinde zayıflamıştır. Ancak Balkanlar o dönemde, Selanik’te çıkan Genç Kalemler Dergisi’nin yanı sıra siyasal yönü ağır basan birçok Türkçe dergi ile de Anadolu’daki Türk edebiyatı gelişmeleri ve yenileşmelerine sahne olmuştur. (Artun, 2000) Sinesinde var olan Türk edebî gelişme ve yeniliklerini besleyen Balkan topraklarında Selanik merkezli Yeni Lisan Hareketi gelişmeleri sonrası Türkçülük akımına dâhil olmadan sadeleşme taraftarı eser veren Akif’in, Balkan Savaşları sürecine yönelik yazmış olduğu eserlerinde yer alan hususlar nelerdir? Dün, bu gün ve yarın adına tüm İslam âlemi ve hususiyetle OsmanlıBalkan kültürlerinin ilerleyişine ışık tutucu uyarıları nasıl değerlendirilmelidir? Öncelikli olarak Akif, bir toplumun, kültürün ve bireyin “leş” olmaması gerektiğini vurgulamaktadır. Leş nedir? Leş bu hayattaki canlılığı sona erdikten sonra olması gereken yerde bulunmayan cesedin hava, su, ziya gibi dış etkenlere maruz kalarak çürümesi neticesinde oluşan kokuşmuşluğu ifade eder. Akif bir kültürde, bir toplumda yahut bireyde başlamadan bitmesi, asıl mecrasına yönelmesi gereken özelliklerle başa çıkılamadığı takdirde ortaya böcek-leş-me, ceset-leş-me, harabe-leş-me’nin çıkacağını üstüne basa basa söylemektedir. �Mehmet Akif, 1908 Meşrutiyetinden Balkan Savaşı öncesine kadar olan dönemi; yönetim, siyasal kadro, mütefekkir sınıf ve toplumun yaşadığı derin karmaşayı salt bir İslam birliği görüşü ile değil bilakis sömürgecilik karşıtı, anti-emperyalist bir mücadele tutumu ile ele aldığı “Süleymaniye Kürsüsünde” dillendirmiştir. “Hakkın Sesleri”nde, Mütareke Döneminin karanlık, baskılı ortamında kökleşmiş fikirleri, önemli teşbih ve çağrışım kalıplarını kullanarak sindirilmiş ıstıraplar ve daraltılmış küçük sahneler eşliğinde bireysel acıları, toplumsal olanla yer değiştirerek külli bir dil ile anlatmıştır. “Fatih Kürsüsünde” camilerde yapmış olduğu vaazların üstünde tasavvur edilmiş, kurgulanmış metin yapısıyla aktif bir düşünce sistemi oluşturmuştur(Ersoy, 2011). Bu üç eserinde yoğunlaşmış olduğu hastalıklı dokular başlıca şu şekilde sıralanabilir: - Taklit; Modernizm çarklısı - Dinsizlik Herzesi; Garbın efkârı umumiyesi için! - Tembellik; Ataletin mülevves teressübatı bütün! - Cehalet; Vücudun yarası, erbabı-ı tefekkür ile açık avamın arası - Ahlaki hassasiyetlerin kaybı! Atalet, taklit, dinsizlik, cehalet, ahlak kaybı, gibi hastalıklı dokulara tüm İslam âleminin genelinde değindikten sonra Osmanlı Türk toplumu üzerinde hassaten durması, bu sıkıntıları Balkan Savaşı dolayısıyla yineleyerek eserleştirmesi, İslami ve insani kimlik açısından Balkan ve Osmanlı kültürüne tayin edilmiş bir vazifeyi hissettirmektedir. Bu vazife, bereketli toprakları, coğrafi ve kültürel konumları açısından Balkanlar ve Osmanlı’ya tarihin taksim etmiş olduğu dün, bu gün ve yarında devam edecek olan bir vazifedir. Böyle bir vazifenin Mehmet Akif’in lisanından tarihin sayfalarına kazınması düşüncelerimizi doğrular niteliktedir. Başlıca ele aldığımız sorunları Akif’in perspektifinden bu güne taşıyarak incelediğimiz takdirde yerinde ve kazanımları olan bir değerlendirme olacağını düşünüyoruz. Mehmet Âkif, Balıkesir Darülfunu’nunda bir öğrencinin sanat sanat içindir görüşü hakkındaki fikrini sormasına yönelik şu cevabı vermiştir: “O sözler yeni değildir. Onlara ittiba eden kimse yoktur. Şarkta, garpta yetişmiş meşahirin muhalled eserleri tedkik edilince görülür ki her biri, her yazdığı eserinde mutlaka bir gaye takib etmiştir. Demek ki sanat mutlak değildir. Mademki “sanat sanat içindir” düsturunun ortaya atılmasına rağmen hiçbir edib, hiçbir şair bir maksad gözetmekten kendini kurtaramıyor; o hâlde bu düstur artık iflas etmiş demektir. Kezâlik, mademki bu düsturların hükmüne tebaiyet edilemiyor, sanat mukayyed kalıyor, öyleyse sanatı birtakım hasis emellere, sefil ve müstekreh maksatlara alet edilmektense ulvi, �pak, asil, necip duygulara, düşüncelere vasıta kılmak elbette daha makul bir hareket olur.” (Çantay, 2009) Mehmet Akif, İslamcı kimliği ile İslam birliği için çabalayan büyük şair nitelemesi ya da Batı karşıtlığı ile medeniyet düşmanı nitelemesi şeklindeki dar kalıpların çok ötesinde entelektüel bir düşünürdür. Akif’in zekâsı ve analitik düşünme sisteminin yapı taşları; Fransızca dersi aldığı Baytar İbrahim Bey, Pasteur’un “mikrop kültürü” ilmini bizzat kendisinden öğrenerek ülkemize getiren bakteriyoloji öğretmeni Rıfat Hüsamettin Paşa, Ey Halk Uyan ve Sultan Abdülhamit’e gibi şiirleri ile taraftarı olduğu düşüncesini ortaya koyan edebiyat hocası İsmail Safa, çocukluğundan beri elinden düşmeyen doğulu şair Sadi-i Şirazi ve Batılı şairlerden Victor Hugo, Lamartine gibi kendine yakın bulduğu düşünce ufukları sayesinde şekillenmiştir. Böyle yapıtaşlarına sahip bir beden, içerisinde mukayeseleri ve geniş perspektifi ile gayesi bulunan bir kimlik barındırabilirdi ancak. Belli bir maksat uğruna ele aldığı aksayan yönleri, sadece eleştirel bir tavır ile değil bir çözümleme sistemi içerisinde değerlendiren Akif, ortaya koyduğu tablo ile iyileştirmeyi hedeflemektedir. Var olan problemlerin nedenleri ve sonuçları üzerinde durup geçmiş hataları ve gelecek sıkıntıları tespit etmiş; bireylerin, toplumların, kültürlerin ve insanlığın yeni bir hatadan korunması için çabalamıştır. Bizde çalışmamız kapsamında öncelikle nedenleri daha sonra sonuçları ele alacağız. Bu eksende ele aldığımız eserleri incelediğimizde çalışan, üreten Batı karşısında tembellik göstermenin, aklın ziyası hükmündeki ilimden uzak kalıp cehalete düşmenin başkalaşım içerisinde dinî ve ahlaki hassasiyetleri kaybederek öğütülmeye neden olduğunu Akif’in diliyle görmekteyiz. İslam Medeniyetlerinin ve Doğu Toplumlarının Kendi İçinde Yer Alan Milli, Kültürel ve Dini Öze Yabancılaşması I. Tembellik; Ataletin Mülevves Teressübatı Bütün! “Zaman zaman görülen ahiret kılıklı diyar; Cenazeden o kadar farkı olmayan canlar; Damarda seyri belirsiz, irinleşen kanlar; Sürünmeler; geberip gitmeler; rezaletler; �Nas1bi girye-i hüsran olan nedametler; Harab olan azamet, tarumar olan ikbal; Sukut-i ruh-i umumi, sukut-i istiklal; Dilencilikle yaşar derbeder hükümetler; Esaretiyle mübah! zavallı milletler; Harabeler, çamur evler, çamurdan insanlar; Ekilmemiş koca yerler, biçilmiş ormanlar; Durur sular, dere olmuş hela-yı cariler; Isıtmalar, tifolar, türlü mevt-i sar1ler; Hurafeler, üfürükler, düğüm düğüm bağlar; Mezar mezar dolaşıp hasta baktıran sağlar... Ataletin o mülevves teressübatı bütün!”( Fatih Kürsüsünde) Konargöçer bir toplumdan gayret ve azim dolu mücadeleler sonucu doğan imparatorluğun şimdiki hâli, objektif bir betimleme ile ortaya koyulmuştur. Bu tablo, gerçekçi bir tutum ile değerlendirildiği takdirde dönemin doğu toplumlarının ve İslam devletlerinin içerisinde bulunduğu ataleti vurgulamanın yanı sıra çözümünü de beraberinde sunmaktadır. Hurafelerden kurtulup, ekilmemiş topraklar işlenip başkasından ümit etmeyi âdet edinmiş dilencilik kisvesinden kurtularak geleceğin yeniden tayin edilebileceğini söylemektedir. II. Mücahit Garp - Atıl Şark “Bakın mücahid olan Garb' a şimdi bir kerre. Havaya hükmediyor kani' olmuyor da yere. Dönün de atıl olan Şark'ı seyredin. Ne geri! Yakında kalmayacak yeryüzünde belki yeri! �Nedir şu bir sürü fenler, nedir bu san'atler? Nedir bu ilme tecelli eden haK'ıkatler? Sefineler ki tarar kıt' a kıt' a deryayı; Şimendüfer ki tarar buk'a buk'a dünyayı; Şu 'un ki berke binip seslenir durur ovada;”(Fatih Kürsüsünde) İlim ve sanat ile iştigal eden Batı, çalışmalarının karşılığını, kendilerine tecelli eden hikmet ile havada uçan balon, kıtalar arasında gezinen gemi, bir uçtan diğer uca varan tren şeklinde almaktadır. Gayesini unutmuş, varlığı atalete bulanmış Doğu ise vücudun hayatı hükmündeki kan hücreleri irinleşmiş bir hâlde sürünmektedir. Harabeleşmiş bir yurtta hurafelere gömülmüş, ekmesi gereken toprağı unutmuş türlü türlü hastalıklarla uğraşmaktadır. III. Cehalet; Vücudun Yarası, Erbabı-ı Tefekkür İle Açık Avamın Arası “Sizde erbab-ı tefekkürle avaının arası Pek açık. İşte budur bence vücudun yarası. Milletin beyni sayarsak mütefekkir kısmı, Bilmemiz lazım olur halkı da elbet cismi. Bir cemaat ki dimağında dönen hissiyyat, Cismin a'sabına gelmez, durur aheng-i hayat; Pelcin a'razını göstermeye başlar a'za. Böyle bir bünye için vermeli her hükme rıza.” Mütefekkir geçinenler ne diyor siz de bakın: "Medeniyyette tealisi umümen Şark'ın, Yalınız bir yolu ta'kib ederek ka-bildir; Başka yollarda selamet gözeten gafildir. Bakarak hangi zeminden yürümüş Avrupalı. Aynı izden sağa, yahut sola hiç sapmamalı �Duygular çıkmalı hep aynı kalıptan;(Süleymaniye Kürsüsünde) İslami yahut milli bir taraftarlık gözüyle değil hakikat gözüyle değerlendirmelerde bulunan Akif, tüm bu tembellik hâlinin bir sonraki adımda cehalet olarak karşımıza dikildiğini verilen dizelerle aktarmaktadır. Yenilenmek ve gelişmek için gerekli olan adımları atmayan milletler artık sadece gördüğünü taklit edebilen mekanizmalara dönüşmüştür. Gelinen son nokta, kendisini aydın olarak nitelendiren kesimin yönlendirmesi ile bile isteye bir başkalaşımı kabul etmektir. Bu noktadan itibaren İslam medeniyetlerinin ve Doğu toplumlarının kendi içlerinde yer alan milli, kültürel ve dinî öze uygun olmayan tüm bu başkalaşımların nasıl bir yabancılaşmaya dönüştüğünü inceleyeceğiz. İncelemelerimiz esnasında Batı kaynaklı ideolojik yapılanmalar ile ortaya çıkan durumlar Doğu medeniyetleri için olduğu kadar Batı medeniyetleri adına da incelenerek “Taklit; Modernizm Çarklısı”, “Dinsizlik Herzesi Garbın Efkârı Umumiyesi İçin”, “Ahlaki Hassasiyetlerin Kaybı” gibi başlıklar altında evrensel sorunlara değinilmeye çalışılacaktır. Batı Kaynaklı İdeolojik Yapılanmalar Sonucu Gelişen Başkalaşımın Bir Başkası Olan Doğu Medeniyetleri ve Kendisi Yani Batı Medeniyetleri Açısından Değerlendirilmesi I. Taklit; Modernizm Çarklısı “Ne yapsa Avrupa, bizlerce asi olan hareket: "O halde biz dahi yaptık!" deyip hemen taklid. Bu türlü bir yenilikten ne hayr edersin ümid?”( Fatih Kürsüsünde) Hasta ama hâlen canlı, müdahale edilebilir bir kültürün olabilmesi için “başkalaşım içerisinde öğütülmenin” son bulması en önemli adımdır. Böyle bir adımı atmak istediğimizde karşımıza ilk olarak milli ve İslami anlamda öz kimliğini muhafaza edememe çıkmaktadır. Bir adım daha ileriye gittiğimizde ise Batı’da Rönesans-reform-sanayi inkılabı gibi aşamaları ile aydınlanma devri gelişmeleri altında modernizm çarklısının işlediğini görmekteyiz. Modernizm dediğimiz çarklının, başkalaştırma sistemi hakkında Fransız sosyolog Alain Tourane’nin “Modernliğin Eleştirisi” adlı eserinde yer alan “Her şeyden önce kendisini bir kutsal vahiye ya da ulusal bir öze uygun olarak örgütlemek ve bu yönde eyleme geçmek �isteyen bir toplumu modern olarak nitelemek olanaksızdır.” (Tourane, 2010) tespiti önemli bir noktaya değinmiştir. Aydınlanma devrinin bir alt başlığı olarak Batı’ya ait modernlik ideolojisi üzerinde terimsel manada yapılacak olan yüzeysel bir değerlendirme sonucunda ele alınması gereken bir karanlık kavramıyla karşılaşırız. Batı medeniyetleri ise bilimsel ve teknolojik gelişmelerin yanı sıra aklın ve bireyin üstünlüğü odaklı kültürel yapılanmaları ile kendi buldukları karanlığa savaş açmış durumdadır. Öte yandan toplumsal hiyerarşi sistemini kurgulamakla kalmayıp kendilerini zirveye yerleştiren Batı medeniyetleri, gelişmesine izin vermediği Doğu medeniyetleri karşısında emperyalist-kapitalist ideolojik bir yapılanma ile öğüterek başkalaştırma yolunda ilerlemektedir. Tam bu noktada aktif olarak Doğu’nun geri kalmışlığı sorununa analitik bir biçimde yaklaşan Akif, dinsel kimliği ile sorunun İslami ve felsefi zeminine inmekte, şiirsel bir üslup ile güçlü bir şekilde sosyolojik, psikolojik, tarihsel çözümlemeler yapmaktadır. Batı’yı; bilim ve tekniği, emperyalizmi ve düşük ahlaki yaşamı ile sacın üçayağı şeklinde değerlendiren Akif, Batı’nın bilim ve tekniğine olumlu bakarken ahlaki yozlaşmalarından ve sömürgeci uygarlık anlayışlarından uzak durulması gerektiğini kat’i bir dil ile belirtir. (Aydın, 2008) Bunların birçoğu tahsil eder İngiltere' de; Sonra dindaşlarının ruhu olur, kalbi olur, Çünkü azminden, ölüm çıksa, o dönmez, sokulur. Öyle maymun gibi taklide özenmek bilmez; Hiss-i milliyyeti sağlamdır onun, eksilmez. Garb'ın almışsa herif, ilmini almış yalnız, Bakıyorsun: Eli sanatlı, fakat tırnaksız! Fuhşu yok, içkisi yok, himmeti yüksek, gözü tok; Şer' -i ma'suma olan hürmeti bizlerden çok.”( Hakkın Sesleri) Yaşadığı toplumsal koşulların da etkisiyle emperyalist sistem konusunda oldukça duyarlı olan Akif, emperyalizmin Doğu’nun parçalanmışlığı üzerindeki etkin rolünü görmekle birlikte sağlam bedene mikropların ilişememesi gibi halk zayıf düşmeden emperyalizmin nüfuz edemeyeceğini de vurgulamaktadır. (Aydın, 2008) “Eğer vücudunu bir parçacık gözetseydin; �Eğer taharet-i vicdana dikkat etseydin; Bu hale gelmeye kalmazdı orta yerde sebep. Batak da, bit de o murdar ataletinden hep!”( Fatih Kürsüsünde) Mehmet Akif, içinde bulunduğu coğrafya dolayısıyla tüm bu emperyalist sistemin nüfuzu, düşük ahlaki yapı, insanları köleleştirmeyi esas alan sömürge sistemi gibi yanlışlığını vurguladığı hususları, batılılaşma çatısı altında değerlendirmektedir. Doğu’da olana uymayan Batı’dan gelmiş yapıları eleştirmektedir. Peki, modern Avrupa’nın kendi içerisinde gelişen bu sistem, Batı kültürü tarafından nasıl duyumsanmıştır? Tüm bu sıkıntılar sadece “başkası” olan Doğu medeniyetleri için mi geçerlidir? “Sevgili okuyucularım, sizin dinlemek isteyip istemediğinizi bilmem, ama şimdi niçin bir böcek bile olamadığımı anlatmak istiyorum. Şunu bütün ciddiyetimle belirteyim, pek çok kez böcek olmayı istedim. Ne yazık ki buna bile erişemedim.” (Dostoyevski, 1864) Gerçek dünyadan kendini soyutlamış buna zorunlu kalmış bir kişinin iç çatışmaları ve hezeyanlarını ana eksen olarak belirleyen “Yeraltından Notlar”ın, Çernişevski’nin “Nasıl Yapmalı” adlı ütopik sosyalist eserine bir nevi cevap olarak yazıldığı kabul edilir. Âdeta Dostoyevski’nin Rus aydınına karşı seslendirdiği haklı sitemleridir. Sitemlerinin gerisinde ise romanına sinen kötümserce eleştiri, Dostoyevski’nin “Rusluk” olarak tanımladığı Batı hayranlığına karşı gelişmiştir. Batılılaşma sorununu bir şekilde ele alan veya ona dokunan tüm anlatıların ortak noktası olarak Çernişevski’nin “Nasıl Yapmalı”, Gogol’un “Palto” gibi yapıtlarında batılılaşma ve modernizasyonun Rusya’da şehir olarak temsilcisi olan Petersburg mekân olarak seçilmiştir. Nitekim Dostoyevski de bir sonraki romanı “Suç ve Ceza”da, mekân olarak Petersburg’u seçer ve “Yer Altından Notlar”da değindiği böceklik problemine geri döner. “Kapitalizmin öğüten çarkı karşısında sıradanlaşma ve yığınlaşma ile insana yeryüzünde kaçacak yer bırakmayan bu sisteme karşı Dostoyevski, Avrupa kültüründen bir şeyler kapan halkın özünden kopmuş, Rus toplumuna yabancılaşmış on dokuzuncu yüzyıl Rus aydınlarının sızlanmalarını ele alır. Kâbusu böcek olmak olan yüzyılın rüyası ise Suç ve Ceza’da bir Napolyon, Delikanlı ’da olduğu gibi bir para babası olmaktır. 1860 ‘lı yıllarda bir değersizleşme korkusuyla gün yüzüne çıkan böcekleşme, 1915 yılında Franz Kafka/ Dönüşüm �adlı eseri ile bir korkudan gerçekliğe dönüşmüş ve Gregor Samsa bir sabah yatağında gözlerini devcileyin bir hamamböceği olarak açmıştır. (Gürbilek, 2011) Hayat bulmuş Kafka’nın böceğine, bir vahşetin habercisi olarak bakmamız için ise birçok sebep vardır. Örneğin Kafka’nın ölümünden 15 yıl sonra Naziler tarafından Çekoslovakya’nın işgali sonucu toplama kamplarında 3 kız kardeşi öldürülmüştür ve tüm bu insanlık dışı eylemleri esnasında Naziler, Çingeneleri ve Yahudileri ortadan kaldırırken bunu Kafka’nın kullandığı sözcükle bir haşere (ungeziefer) temizliği olarak sunmuşlardır (Gürbilek, 2011). Değerlendirmemiz genelinde Dostoyevski ve Kafka; kendi içinde kraldan çok kralcı kesilen bu sistem karşısında Mehmet Akif’in toplumları, bireyleri böcekleşme-böcek gibi sürünme hâllerinden koruma çabasındaki ısrarının evrensel niteliğini canlı bir biçimde ortaya koymaktadır. II. Dinsizlik Herzesi; Garbın Efkârı Umumiyesi İçin! “Beşeriyet yeni bir din tanıyıp ilhadı, Beşerin hafızasından silinir Hakk'ın adı; Gömülür hufre-i tarihe me' al...”(Süleymaniye Kürsüsünde) Mehmet Akif, bireyin ulvi bağları koparılarak yerine akıl ve madde hâkimiyeti kurmayı hedefleyen tüm düşünce sistemlerinin yok olmaya mahkûm bir leş olduğunu, ilahi olanın ise kutsal değerinden hiçbir şey kaybetmeden varlığını muhafaza edeceğini vurgulamaktadır. “Yine yâdındaki Mevla'yı şu dört tane minar, Kalbe merbut birer dil gibi eyler ikrar; Yine maziye gömülmez bu muazzam çehre: Leş değildir ki atılsın o umumi kabre!”(Süleymaniye Kürsüsünde) Öte yandan eğer kültürler arası etkileşim sonucu yeni mevhumların kazanılması için ulvi bağların koparılması öngörülüyorsa bu durum kişinin akli melekelerinde problem olduğunu belirten aptal ifadesi ile ele alınır. Hele i 'lanı zamanında şu mel 'un harbin, "Bize efkâr-ı umumiyesi lazım Garb'in; O da Allah' ı bırakmakla olur" herzesini, �Halka iman gibi telkin ile, dillin sesini Susturan aptalın idrakine bol bol tükürün!( Hakkın Sesleri) Sanatını davasına adamış olan Mehmet Akif, bir yeniliğin hazmedilmesi ve toplumsal öze, dinî inanışlara göre sentezlenerek uygulanması yerine dinî kimliğin bir kenara bırakılmasını keskin bir üslup ile eleştirmiştir. Nasıl ki bir toplum, kültürel değer yargılarına uygun bir yenilenme değil de başkalaşım geçirdiği takdirde böcekleşiyorsa dinî kimliğini ortadan kaldırmaya çalışmakla da leş olmaya mahkûmdur. Akif’in bu denli bir direnç göstererek ele aldığı “dinsizleşme” bahsi batı düşünürleri tarafından ne şekilde ele alınmıştır inceleyelim. Toplumsal ve kültürel bağlam içerisinde dinî inanışlar ve birey arasındaki bağ din, dil, ırk, cinsiyet ve yaş fark etmeksizin anne karnındaki bebeğin hayata tutunması, yeni karşılaşacağı hayata uygun gelişmesi için gerekli ihtiyaçlarını karşılayan kordon bağıyla olan ilişkisini andırmaktadır. Bu yüzden gerekli bilince sahip tüm düşünürler bu bağın yadsınamaz gerçekliğini dile getirmiştir. "Hiçbir devirde ve hiçbir yerde insanlar dinsiz yaşamamış olduğu halde, karaciğerin sol tarafta olduğunu söyleyen Moliere’in “gönülsüz doktor” u gibi, günümüzün okumuşları da "Bütün bunları değiştirdik." diyorlar ve dinsiz yaşayabileceğimizi ve yaşamamız gerektiğini söylüyorlar. Fakat dün de bugün de din, insan toplumlarının harekete geçiricisi ve yüreği olmaya devam ediyor. Nasıl kalpsiz yaşanmazsa, din olmaksızın da aklı başında bir hayat yaşanamaz." (Tolstoy) Bizim kültürümüze ters düşen bazı fikirlerine rağmen dinin hayattan soyutlanmayacağına inanan Tolstoy, özellikle “Din Nedir?” adlı eserlerinde din, ahlaki düşünce ve duyuşun hayatla olduğu gibi sanatla da ayrılmaz bir bütün olduğunu vurgular. Öte yandan önemli eserlerinden “Savaş ve Barış” adlı eserinde 3. ciltte yer alan bölümünde Nataşa Rostlava hayatının zorluklarını yakın arkadaşı Sonya ve dinî inanışları sayesinde atlatmaktadır. Bir başka önemli yazar P. Coelho’nun Veronika Ölmek İstiyor adlı eserinde, kahramanlarından Mari, yoğun kalp çarpıntılarının sonucunda ölümle göz göze gelince şöyle yalvarır: "Sana inanmıyorum, ama Tanrım nolur bana yardım et!" (Taner, 2004). Dostoyevski, Raskolnikov’un bir böcek olmadığını kanıtlamak için tefeci kadını ve kız kardeşini öldürmesiyle birlikte kendisini bir bitten başka bir şey olarak göremeyişini inancın yaraları iyileştiren kutsallığı ile tedavi eder. Sibirya’daki mahkûmluk günlerini anlatıldığı �kısacık son bölümde ise münkir Raskolnikov’un yeniden inanarak topluma kabul edilebilir hâle geleceğini hissettirerek bitirir sözlerini (Gürbilek, 2011). III. Ahlaki Hassasiyetlerin Kaybı! En dar anlamıyla doğru ve yanlış olarak sınıflandırılması gereken tüm konularla ilgilenen ahlak kavramı; kültürel, dinî, seküler ve felsefi topluluklar tarafından objektif bir bakış açısıyla insanların çeşitli davranışlarını inceler ve ortaya bir ilkeler sistemi koyar. Hukuk kuralları gibi bir sistem değil toplumsal dokuların kendiliğinden ortaya koyduğu bu ilkeler, muhafaza edildiği sürece toplumların belli bir düzende ilerlemesini sağlar. “Edebin şimdiki ma'nasına densin "hezeyan"; Kalmasın, hâsılı, alt üst olarak hissiyat, Ne yüreklerde şehamet, ne şehamette hayat;”(Süleymaniye Kürsüsünde) Toplumsal sistemde ahlaki bir ilerlemenin bu ilkelere ihtiyacı olduğunu savunan Akif, Avrupai zihniyet ile kendi kültürüne yabancılaşan İslam toplumlarında, mahremiyet duygusuna atılan darbe ile edepli olmanın manasının kökten değişmesi sonucu saçmasapanlık şeklinde değerlendirildiğini vurgular. Ahlaki anlamda doğruluğun savunma mekanizması olan kültürel kimliğimizin önemli dokusu mertlik kavramı ise yok olmaktadır. Ardından; “Hani "Na-mahreme ben söyleyemem kızlarımın, Karımın ismini... Hem öldürürüm, sorma sakın!" Diye, tahrir-i nüfus istemeyen er kişiler! Hani, göstermediler eski celadetten eser; Fuhşu i'laya koşan bir sürü na-merd öteden, Ne selamlık, ne harem dinlemeyip çiğnerken!”(Hakkın Sesleri) Satırları ile hanımını ismini yabancı bir erkeğe zikretmekten kaçındığı için nüfus sayımında geri duran toplumun, fuhuş ile içli dışlı hâle gelmesi gözler önüne serilmektedir. Maddi gelişmeler beraberinde ahlaki erdemlerin geliştirilmemesi sonucunda insanlığın yok olacağı savunulan “Uygarlığın Ahlaki Bunalımı” adlı eserde, şu satırlar Akif’in görüşünü destekler niteliktedir; Ahlaki bir devrim olmaksızın hiçbir uygarlık kalmayacaktır ve uygarlıklarda �ilerlemeler olmaksızın insanlık diye bir şey kalmayacaktır. (Leslie Lipson, Jale Çam Yeşiltaş, 2006) J.Steinback’in, “Fareler ve İnsanlar”ında ahlaki düşkünlüğü tasvir edilen Lennie, V. Hugo’nun “Sefiller”inde kendisine yardım eden piskoposun gümüş eşyalarını çalan Valijen’in polis tarafından yakalanması sonucu piskoposun yalan söyleyerek onu kurtarması ile kazandığı ahlaki erdemler, Gogol’un “Ölü Canlar”da kısa yoldan zengin olmak için ahlak yoksunu bir tavır içerisinde ölmüş ancak nüfustan silinmemiş kişilerin üzerinden iş çeviren Çiçikov, Balzac’ın “Vadideki Zambak”ında cömertliği yüzünden bir şey anlamaz cahil gözüyle bakılan Goriot Baba’nın erdemi, Emile Zola’nın “Meyhane”sinde içki ve aylaklık yüzünden aile bağlarının çözülmesi, fuhşun pislikleri ve dürüstlük duygusunun yitirilmesi sonucu yüz karası bir rezillik içinde ölümle sonuçlanan hikâye ile Akif’in içinde bulunduğu toplum adına arzuladığı ahlaki hassasiyetlerin sadece İslamcı bir kimliği ile değil evrensel bir düşünce sisteminin de getirisi olduğunu görmekteyiz. Sonuç Uzak ve belli olmayan bir gelecekte, Kuzey Amerika’da kıyamet sonrasında kurulmuş Panem’da, halk gelişmiş bir şehir olan Capitol tarafından yönetilmektedir. Her yıl, ülkenin on iki mıntıkasından seçilen 12-18 yaş arası bir kız ve erkeğin tek kişi kalana kadar savaştığı Açlık Oyunları, Capitol halkı tarafından görsel şölen gibi sunulan bir TV programıdır. Hikâyenin ana kahramanı Katnis Everdeen’in kız kardeşinin haraç olarak seçildiği yıl, gönüllü olarak oyuna katılması ile Capitol yapılanmasının arka planını seyretmeye başlarız. İnsanların, insani özelliklerinden sıyrılarak bir başkalaşım içerisinde vahşice birbirlerini öldürmesini hedefleyen sistem, tüm bu kanlı şovundan önce haraçları Capitol halkının göz zevkine göre süsleyip sergiledikten sonra tüm bu görselliğe dayalı olarak savaş esnasında desteklenip yardım gönderilmesine izin vermektedir. Capitol’un heyecan, aksiyon ve macera hissi ile dolu saatler geçirip eğlenmesi için düzenlenen sistem, haraçların öğütülmesi ve hayatlarını kurtarmaya çalışırken canileşmesi üzerine kuruludur. Capitol halkının daha fazla eğlenmesi ve ilgilerini çekip daha fazla yardımcı olmaları amacıyla aynı bölgeden seçilen haraç arkadaşı ile romantik dakikalar geçirmesi ve aşk iddialarına konu olması sağlanan Katnis, bu durumdan ve canice insanları öldürmekten kaçmak için sisteme karşı durarak zorda kalmadığı sürece öldürmek yerine kaçmak, �saklanmak ve eğer teklifini kabul ederlerse diğer haraçlarla birlik kurma yolundan gitmeyi tercih etmiştir. Capitol kuralları dışına çıkan Katnis, bir ilik başarır ve sistemi sonlandırır. Suzanne Collins tarafından yazılmış 14 Eylül 2008 de Scholastik tarafından yayımlamış “Açlık Oyunları” kitabından sonra 2012 de vizyona giren “Açlık Oyunları” filminden bir kesit ile karşı karşıyayız. Mehmet Akif’in medeniyetler sahnesinde ırkçılık, milliyetçilik oyunları ile birbirlerine düşen toplumlara seslenişinden, farklı ideolojik yapılanmaları ile hiyerarşik bir sistem kuran modernizm zihniyetine karşı birlik olunarak karşı koyulması gerektiğini vurgulamasından ve bu gidişe alışıldığı takdirde başkalaşmanın kaçınılmaz olduğunu dillendirişinden tam bir asır sonra (1912-2012) bu kesiti karşımızda bulmaktayız. Sonuç olarak, bir başkalaşım içerisinde öğütülmenin farklı bir coğrafyada yer alma yahut farklı bir dine mensup olmayla ilişkilendirilemeyeceğini görmekteyiz. Buhara’da, Semerkant’ta, Hindistan’da ve daha birçok Doğu coğrafyası ve İslam merkezlerinde toplumların, bireylerin maruz kaldığı durumları ele alan Mehmet Akif’in ortaya koyduğu hastalıklı unsurların sadece tek bir coğrafyaya ve dinî kimliğe yönelik değil evrensel nitelikte olduğu anlaşılmaktadır Kaynakça Artun, P. E. (2000). Balkan Türk Edebiyatlarına Genel Bir Bakış. 4. Uluslarası Kıbrıs-Balkanlar Avrasya Türk Edebiyatları Sempozyumu. Struga/Makedonya. Aydın, H. (2008). Mehmet Akif Ersoy'un Şiirsel Söyleminde Doğu'nun Geri Kalmışlığının Felsefi Çözümlemesi. Uluslararası Mehmet Akif Ersoy Sempozyumu (s. 327-337). Burdur: Desen Ofset. Çantay, H. B. (2009). Akifname. İstanbul: Erguvan Yayıncılık. Dostoyevski. (1864). Yer Altından Notlar. Ersoy, M. A. (2011). Safahat. (N. Turinay, Dü., & N. Çavuş, Çev.) Ankara: TOBB yayınları. Gürbilek, N. (2011). Benden Önce Bir Bşakası. İstanbul: Metis Yayıncılık. Leslie Lipson, Jale Çam Yeşiltaş. (2006). Uygarlığın Ahlaki Bunalımlarında . Taner, T. (2004, Ekim-Kasım-Aralık). Yağmur Dergisi. www.yağmurdergisi.com. adresinden alındı Tolstoy. (tarih yok). Din Nedir? Kaknüs Yayınları. Tourane, A. (2010). Modernliğin Eleştirisi. (H. TUFAN, Çev.) Yapı Kredi Yayınları. Wikipedia. (tarih yok). https://tr.wikipedia.org/wiki/Yeralt%C4%B1ndan_Notlar adresinden alındı �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3599 Title A name given to the resource TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI TARİHİNDE MEHMET AKİF’İN BALKAN HARBİ DUYUŞU Author Author Yolbir, Nesibe Ordu, Fatih Abstract A summary of the resource. Özet Türk edebiyatında Balkan coğrafyası, edebî ve kültürel manada karşılıklı etkileşimlerin olduğu bir saha olmuştur. Osmanlı Devleti ve Balkan halkları arasındaki etkileşimin dil-edebiyat başlıklarıyla sınırlı kalmadığı, 11 ve 12. yüzyıllarda başlayan sürecin 14. yüzyıla gelindiğinde sosyal hayattan mimariye kadar geniş sahalara yansıdığı görülür. Batı’da Rönesans, reform, sanayi inkılabı gibi adımların ardından Avrupa’nın 19. yüzyılda çok uluslu toplumlara karşı geliştirdiği Batılılaşma ve milliyetçilik temalı ideolojik yapılanmalar sonucu, Osmanlı Devleti ve Balkan halkları arasındaki kültürel etkileşim yavaş yavaş azalmaya başlar. Ancak Balkanlar, 19. yüzyılın tüm ayrıştırmacı politikalarına rağmen Selanik merkezli Genç Kalemler Dergisi ve daha birçok siyasi yönü ağır basan Türkçe dergiler ile Anadolu’daki edebî gelişmelere ve yenileşmelere sahne olmaya devam etmiştir. Genç Kalemler Dergisi’nin etrafında toplanan devrin Türkçülük hareketini yürüten sanat ve fikir adamları, Ziya Gökalp ve Ömer Seyfettin öncülüğünde dilde sadeleşme gayesiyle Yeni Lisan Hareketi’ni başlatırlar. Bu dönemde, Yeni Lisan Hareketi’nin Türkçülük düşüncesine dâhil olmadan sadeleşme yanlısı eserler veren iki isim daha karşımıza çıkmaktadır; Mehmet Akif Ersoy ve Süleyman Nazif. Dönem itibariyle Osmanlı Devleti’nin çöküş süreci ve bayraktarlığı altındaki İslam ve Doğu medeniyetlerinin parçalanmışlığı nedeniyle tek bir millet kimliği altında bulunmadan umumi değerlendirmelere duyulan ihtiyaç, özellikle Mehmet Akif’in söylemlerinin tetkik edilmesini gerekli kılmıştır. Çalışmamız kapsamında, Türkçülük fikrine dâhil olmadan dilde sadeleşme akımı taraftarı eserler veren Mehmet Akif’in, Balkan Savaşları dolayısıyla eserlerinde ortaya koyduğu toplumsal aksaklıklar okurun metne yüklediği anlamı merkezine alan “alımlama estetiği kuramı” kapsamında yapılandırılmıştır. Anahtar Kelimeler: Türk Edebiyatı, Akif’in Söylemleri, Batılılaşma, Milliyetçilik Akımı, Başkalaşım   THE PERPECTION OF MEHMET AKİF ABOUT BALKAN WAR IN HISTORY OF TURKISH LANGUAGE AND LITERATURE Abstract In the history of Turkish Language and Literature, it has been qualified interactions in the Balkans in terms of literature and culture. Interactions between the Ottoman Empire and the Balkan States shows some developments in the fields of customs, traditions and architect in the 14th century. In the 19th century, Europe has developed ideological approach against multinational societies in terms of westernization and nationalism, after some milestones in the West such as Renaissance, Reform and Industrial Revolution. As a result of these developments in the West, 8-9 centuries-old cultural interactions between the Ottoman Empire and the Balkan States slowly begins to decline. However, despite all these discriminative policies of the 19th century, Thessaloniki based “Genç Kalemler” magazine and other Turkish magazines, overriding political aspect, continue to improve in the Balkans. Intellectuals who gathered around the “Genç Kalemler” magazine start the New Language Movement under the leadership of Ömer Seyfettin and Ziya Gökalp in an attempt to simplification of the language. During this period, there are two supporters of simplification without including the idea of Turkism; Mehmet Akif Ersoy and Süleyman Nazif. Because the Ottoman Empire is in the collapse period and the Islamic and Eastern civilizations under its flag begin to fragment, the need for public evaluation without a single nation identity requires the handling of Mehmet Akif discourse. In the present study, the works of Mehmet Akif, a supporter of simplification of language without including the idea of Turkism, about social deficiencies because of the Balkan wars were evaluated. The present study aims to evaluate these topics under the “reception aesthetics theory”. Key Words: Turkish literature, Mehmet Akif discourses, Westernization, Modernism, Nationalist movement, Metamorphosis Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PI Oriental languages and literatures Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3606 Title A name given to the resource CORRELATION OF KI-67 PROLIFERATIVE INDEX WITH BIOLOGICAL CHARACTERISTICS OF INTRACRANIAL TUMORS Author Author Zejnelagić, Azra Abstract A summary of the resource. INTRODUCTION: The biological behavior of intracranial tumors is associated with the main histopathological characteristics of neoplastic tissue and refers to the presence of mitosis, vascular proliferation, hyperhromasia sails and necrosis. The proliferation of tumor cells can be quantitatively assessed by measuring Ki-67 proliferative (lebeling) index. Various studies have shown the existence of a significant correlation between Ki-67 proliferation index and the biological behavior of intracranial tumor, its grade, tendencies to recurrence and recidive. HYPOTHESIS: High Ki-67 proliferative index indicates a tendency for recurrence and recidive of radically resected intracranial tumors. METHODS AND MATERIALS: This study enrolled 40 cases of intracranial tumours which include the benign extrinsic intracranial tumors and malignant intrinsic intracranial tumours. Immunohistochemical analysis was performed for staining of biopsies. Pearson’s chi square test was used to determine statistical correlation between Ki-67 and recurrence and survival of tumour. RESULTS: We found a statistically significant correlation between the biological behavior of intracranial tumors and Ki67 index, and we determined that the high percentage of Ki-67 index in malignant neoplasms can be grounds for anticipation of their postoperative index. Keywords: Intracranial tumors, Ki-67, Recurrence, Recidive, Proliferation, Neoplasmas Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Thesis NonPeerReviewed QR Microbiology Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3447 Title A name given to the resource HESITATIONS IN SPEECH PRODUCTION IN THE MEDIA Author Author Zovko Dinković, Irena Banić, Maja Abstract A summary of the resource. Nowadays we are witnessing a substantial growth in the number of radio stations, as well as a simultaneous decline in the quality of hosts’ speech, particularly its fluency. Whereas people may be quite tolerant of various hesitations in everyday conversations, listeners often find dysfluencies in the speech of radio hosts distracting and irritating, expecting the hosts to be skilled in controlling their output. This research paper therefore offers a contrastive analysis of hesitations in the speech production of English and Croatian radio hosts, with the aim of determining whether the frequency of hesitation markers can be related to the formal training of hosts. If so, we can suppose that greater fluency of speech may be achieved through practice. To this purpose we have analyzed eight minutes (480 seconds) of speech of 32 radio hosts, 16 American and 16 Croatian, with an equal number of males and females in each group. Also, half of the hosts work on public radio stations, and the other half on commercial ones. In order to obtain as objective results as possible, the analyzed samples were taken from different episodes of talk-shows on various subjects, as well as from different parts of the episodes (beginning, middle part and ending). The results indicate that there is no correlation between gender and fluency since there was no relevant difference in the frequency of hesitations produced by male and female hosts, in spite of the generally accepted popular view that women are more fluent and verbal than men. More importantly, the results indicate that fluency is an aspect of speech that can be improved through practice and formal training. A surprisingly similar number of hesitations in the speech of American and Croatian hosts confirms the fact that speech fluency is a cognitive aspect of language, independent of language specific features. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/b35f0b249a717c2ecb1632eba8235ffa.pdf 51c00a07f59a8eeba070698182e9945b PDF Text Text EUROPEAN BANKING UNION: EFFECTS AND CHALLENGES Emina Žunić Dželihodžić School of Economics and Business Bosnia and Herzegovina zunic.emina@gmail.com Abstract: This paper analyzes impact of new banking structure on different countries. Analysis include banking sectors of both: European Union members and non-European Union member’s countries. For the purpose of analysis, data from these banking and financial sectors for period 2008-2014 were used. European banking sector as well as entire financial sector integration is necessary. This necessity is deduced from the problems in this banking sector. Namely, widespread connection between banks and sovereigns which was detected by analysis of these two types of debts. Fragmentation of the Eurozone credit markets was, mainly, caused by sovereign debt crisis due their extremely high correlation. Analysis has shown that this was especially emphasized in peripheral countries of Eurozone. This was disclosed through correlation analysis of sovereign and bank Credit Default Risk premium. Therefore, banking union with good absorbing shock mechanism at union level, credible discipline on state level as well as with central regulatory mechanism should resulted in reduction of this correlation and its complete elimination in the long run. However, potential benefits of this new structure will be unequally distributed. Actually, effects will depend on number and size of banks which are located in certain country. Keywords: correlation, Eurozone, banking union, bank, sovereign JEL Classification: E44, E58, G21 Introduction Eurozone financial sector asset – including banks, insurance companies, ICPFs (pension funds) and so called „banking from shadow“ have almost double during last decade and reached level of 57 trillion euros in 2014th. From the beginning of the crisis 2008th Eurozone banking sector has pass through rationalization process that resulted in decrease of credit institutions. This banking sector consolidation is connected with pressures on cost reduce, deleveraging and restructuring. At the end of 2014th total number of credit institutions (including foreign branches) was 5.948 and it was reduced from 6.100 at the beginning of 2014th. By comparison, this number at the end of 2008th was 6.690. Developments over time resulted in decrease of 742 credit institutions since then to 2014th, what represents decrease of around 11, 1%. ICESoS 2016 - Proceedings Book 75 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Graph 1: Number of credit institutions and foreign branches 2008 vs 2014 Source: Banking Structure Report, 2015 Market concentration measured by total asset hold by five greatest credit institutions or by Herfindahl index has increased in Eurozone as well as at European Union level from 2010th and further compared with the period before the crisis. This indicator recorded a high value in 2011th, after that it has decreased in 2012th and again recover in 2013th and 2014th, but in any case, remaining above the level before the crisis period. Graph 2: Market concentration Source: Banking Structure Report, 2015 76 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation A modest increase in 2014th was mostly caused by developments during the crisis in countries where big banks were affected by consolidation by parent banks decisions what was especially noticeable in Cyprus, Greece and Spain. If we compare those indices between different countries, we will notice a huge number of structural factors. Therefore, banking system in big countries such as Germany and Italy are much more fragmented with bigger amount of savings and more cooperative banking sector. On the other hand, banking systems in smaller countries are much more concentrated with exception of Austria and Luxembourg. At the end of 2014th market concentration has reached level of near 95% in Greece and at the Germany and Luxembourg a little bit above 30%. According to current situation development during period 20082014, it is expected that over time the banking structures have become much more concentrated in most countries. Literature review Since problematic that this paper considers is most recent problem in European banking sector, a few papers had the subject of this issue. Namely, idea of new banking sector structure have occurred a few years ago and together with that new researches occurred. First disclosed paper gives a first legal and technical analysis new banking structure proposals, referring also to some of the discussions that have already sprung up and identifying a few of the controversial points. (Wytmeersch, 2012) Further, researches have analyzed a number of euro-area countries that have been affected by a lethal negative feedback loop between banking and sovereign risk, followed by disintegration of the financial system, real economic fragmentation and the exposure of the European Central Bank. (Pisani-Ferry & Wolff, 2012) Following paper have shown that it was much easier to endorse the concept of a banking union than it is to design and implement one. Banks are central to the European financial system, supplying about three quarters of all credit, and are therefore critical to the functioning of the wider economy in Europe. Their supervision is not just a technical issue, but it requires many subjective judgments that have serious implications for credit provision, economic growth and jobs. (Elliott, 2012) The following paper have investigated the role of “Europeanisation” for bank recovery and resolution that will be managed nationally based on EU law. A first evaluation indicates that the potential benefits of solving bank problems via the resolution mechanism of a new European banking union would be distributed unequally between the member countries of the Euro area. Germany would be the biggest loser, Spain and the Netherlands the biggest winners. Of the non-euro countries, the UK and Sweden have the most to gain, but Poland would lose. The country-specific gains of European banking union depend on the number and size of banks which are located in a country. It is, however, not yet clear whether the goal of macroeconomic stabilizing of bank resolutions would be better achieved when executed via the Single regulation mechanism or with the ESM, both for the countries affected and for the Euro area as a whole. (Breuss, 2013) Further, authors have analyzed role of SRM. The central body of the SRM should be either the European Commission, or a new authority. This legislative effort should not be taken as an excuse to delay decisive action on the management and resolution of the current European banking fragility, which imposes a major drag on Europe’s growth and employment. (Veron & Wolff, 2013) Further, it was proven that 2014 handover, and a subsequent change in the European treaties that will establish the robust legal basis needed for a sustainable banking union, together define the policy sequence as a bridge that can allow Europe to cross the choppy waters that separate it from a steady-state banking policy framework. (Veron, A realistic bridge towards European banking union, 2013) ICESoS 2016 - Proceedings Book 77 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Banking Union From the beginning of crisis 2008th, European Commission has worked hard to discover the lessons from the crisis in order to create a safe and stable financial sector. Commission has suggest 28 new rules for better regulation, supervision and financial sector management so that in the future, taxpayers will not pay full price for the mistakes of banks. Most of the rules are now in force or are nearing completion. Since financial crisis develop and transform to debt crisis in Eurozone 2010/11, it was clear that for these countries with together currency need to work harder in order to break the vicious circle between banks and public finances. Therefore, in June 2012 the Heads of State and Government decided to create a banking union, exclusively economic and monetary union in order to enable a centralized application for all banks in the euro area (as well as for those countries that are not EU members, but that they wanted to join). Therefore, the objectives of the introduction of this new structure could be defined as: • • • • • • • • • strengthening of bank capital and liquidity, “Single rule book” including rules about salaries, an effective resolution regime that protects depositors, effective control and supervision, suppression paradigm “too big to fail”, safer and more transparent financial markets, reducing reliance on credit ratings, identifying risks posed by “banking from the shadows” and prevention and punishment of market abuse. This new regulatory framework with equal rules for all banks in 28 member countries, listed in one rule book is basis of banking union. Uniform Rules will primarily help preventing a banking crisis and if banks get into difficulty a common framework for the management of the process including the means to mitigate them in the right way is defined. This uniform rules will also ensure that all EU deponents their deposits up to 100.000 euro will be secure at anytime and anywhere in Europe. Banking union ensure uniform implementation of these rules in Eurozone. New banking structure could be presented as follows. Figure 1: Banking Union 78 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation Since November 2014th ECB has become supervisor for 6.000 banks in Eurozone in the context of the single supervisory mechanism. In order to ensure that ECB has clear insight into banks that are under its control, a comprehensive assessment of the financial condition of each bank conducted. In case of bank meltdown despite strong supervision, unique new resolution mechanism will enable the efficient resolution of problems in banks through Unique-resolution committee and the Single-resolution fund. If the bank still suffers meltdown unique regulatory mechanism will with clear rules for decision-making for internationally active banks a ton more effectively solve problems than the existing framework of national resolution. Together with the new EU regulatory framework for the financial sector, the creation of a banking union is a big step in the economic and monetary integration in the European Union. This should lead to increase in financial stability. Thus, financial sector should now be able to lend to real sector, thereby supporting economic recovery and job creation. Figure 2: Steps in the implementation of new banking structure European Commission has prepared suggestions of 28 legal requirements that covers all financial participants in order to better manage financial sector. These proposals constitute a single rulebook. Therefore, it’s important to ensure strong pervasive regulation, without gaps, in order to be able to guarantee equal conditions for all banks that enable formulation of unique financial services market. A unique supervisory mechanism gives the European Central Bank responsibility for supervising banks in the Eurozone. Therefore, ECB is charged to ensure real European supervisory mechanism which is not intended to protect national interests but the weakening of the link between banks and public finances taking into account the risk to financial stability. Package capital requirements for banks and the regulation of capital requirements created by a new global standard for banking capital (known as the Basel III framework) in the legal framework of the European Union. The new rules have been in force since 01 January 2014 and, as such, allow banks to keep a sufficient level of capital both in terms of quality and in terms of quantity. The financial sector and the whole European Union is now based on a strong basis in the event that some of the banks will encounter difficulty. These resolutions require banks to present their recovery plans describing the measures that would be taken in the event of entering into unwanted financial situation and plans for changes to existing plans if they are no longer applicable. Banking supervisors have expanded their powers to be able to intervene in the event that an institution gets into financial difficulties, but before the problem becomes critical and while its financial position has not become irreversible. In banking union, if is considered that viability of banks in danger, ECB is only supervisory authority that will supervise early intervention in coordination with relevant resolution authorities. ICESoS 2016 - Proceedings Book 79 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Advantages and Disadvantages From the conceptual point of view unified supranational banking supervision should help to strengthen the single European financial market. Also, as positive aspect of these new structure it should be considered unique rule book and fact that implementation of new banking union could help in raising cross-border comparability of de jure and de facto control of the banking sector in the euro area and the EU. The unique regulation of the banking sector as well as coordination will support the simplification and harmonization of critical areas such as stress tests or taxation of the banking sector. Concentration of banking sector supervision in one supranational body should also improve banking regulation management. Also, form practical point of view, supranational banking supervision should increase regulator independency from political parties, while it will also significantly help improve the banking as well as the capacity to manage the financial crisis. However, increased regulation of the banking sector and international cooperation in itself does not end there. A unique supranational regulatory body of the banking sector in Europe should ensure the achievement of the ultimate goal of regulation of the banking sector - financial stability. Mostly on a voluntary basis based participation of non-EU countries in supranational banking union should help in avoidance of excessive remuneration of national and / or additional uncoordinated local regulations. Such practices could literally eat profitability internationally active banks in non-EU countries, what potentially could lead to higher market risk at aggregate level some big banking groups from West Europe that operate in those countries. For larger internationally active banks to maintain and manage liquidity and capital buffers at the aggregate level will be much more effective than holding too much liquidity and capital buffers to each local market. Banking union will contribute to the termination of the links between banks and the state on following way: • • • Banks will be stronger and more immune to shocks - unified supervision will ensure the effective implementation of prudential requirements for banks, requiring them to keep an adequate level of reserves and liquidity. This will make the EU stronger banks, strengthen their capital in order to adequately manage the risks associated with their activities and absorb any losses; The problematic banks will be resolved without taxpayer money, limiting negative effects on government fiscal position - troubled banks will be solved by financing shareholders of the bank, its creditors and the decision of the Fund to finance industry. Banks should get out of trouble while the fiscal position of the country should not be weakened; Banks will no longer be “European in life but national in death” - since it will be watched truly European mechanism so will any destruction be supervised these same mechanisms. Besides advantages of these centralized and unified supranational banking sector, supervision and regulation by the banking union is carried ECB can cause a lot of nontrivial overflow, for EU countries and also for non-EU countries. Since non-EU countries are small markets, they won’t be standards market at the EU level as well as at the global level, but they will be its followers. For example, central banks of these countries have very limited de jure and de facto presence in the relevant international bodies and forums (such as the BIS, the ECB or G7 / G20 forum). The experience of European integration has shown that at some stage, banking union may suffer from some problems in the community, or more precisely, it was easier to create it, but to manage it. In addition, the marginal costs of cooperation are growing with the 80 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation growth of the number of members of the community as the banking union. Therefore, policies to achieve the greatest possible number of voluntary members of the Union may be called into question. Furthermore, policy makers at the EU should be aware of the risk that voluntary entry into the banking union could mean entering the euro zone in particular non-EU countries. Also, as in the euro zone there is no option of voluntary leaving and the banking union the same option does not exist because it is not feasible from a practical point of view. The effect on Member States Inevitably there will be many demanding tasks in terms of implementation of new parts improved banking regulation in the years to come. Consistent implementation countercyclical capital protection will be a major challenge for both the EU Member States and to other countries and, as such, will require close co-ordination and cooperation. The implementation of the new requirements will be especially difficult for developing countries. In some of these countries there is still considerable scope for financial deepening. Therefore, the gap in the ratio of loans / GDP is significant in these countries, which per se does not have to result in financial stability. On the other hand, a fairly consistent implementation of additional capital requirements, particularly in the European Union and banking union, can definitely stimulate regulatory arbitrage. All in all, a consistent implementation of anti-cyclical policy and capital protection throughout the European banking market will definitely be a challenge in the future. A recent upgrade of regulations is definitely put emphasis on the fact that the Bank of Western Europe and reduce the risk of borrowing in an unstable economic environment with disappointing low level of GDP growth. In this regard it is worth mentioning that there is empirical evidence that even the application of Basel I in countries whose economies are not bank-based, such as the United States, had a significant impact on credit growth. Therefore, it’s not surprise that there is very weak credit growth in Eurozone. From the perspective of the private sector should be emphasized that the deleveraging in non-EU countries was gradually and that definitely can be classified in one of the toughest on the European banking market. Therefore, it should be noted that the recent strengthening of the regulation is definitely the most impact on the less profitable business lines and markets. Therefore, the bank became even more challenging to implement long-term strategies and make a profit at low interest rates. Graph 3: Total cross-border claims of European banks Source: http://www.rbinternational.com/eBusiness/01_ template1/829189266947841370-829189181316930732-829189181316930732-NA-2-EN. html ICESoS 2016 - Proceedings Book 81 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Conclusion Regardless of the foregoing, the fact is that the supranational control under the control of the ECB met with resistance from the competent national authorities since new structure take away some of the powers that until then had control of the banks. Large European banks must still work with their supervisors in their daily regulatory programs. This is especially true for banks that operate outside the euro zone markets. Consistent and supranational banking sector supervision in entire Europe will, unquestionably, become one of the main factors for strengthening of cooperation in banking sector and strengthening of financial stability in west as well as in central and east Europe. Political initiator to coordination, harmonization and simplification of regulation and supervision of banking sector is, also, good thing for CEE countries. Namely, banking markets at this region are highly integrated with banking sector of west Europe. Ideally speaking, unique supranational supervision could help to reduce overall IT costs, direct and indirect, as well as supervisory who control the private sector. References (2015). Banking Structure Report. Frankfurt: European Central Bank. Breuss, F. (2013). European Banking Union. Osterreichisches Institut Fur Wirtschaftforschung. Elliott, J. D. (2012). Key issues on european banking union. Global Economy and Developement. Pisani-Ferry, J., & Wolff, G. (2012). The fiscal implications of a banking union. Bruegel Policy Brief. Veron, N. (2013). A realistic bridge towards European banking union. Bruegel Policy Contribution. Veron, N., & Wolff, G. (2013). From supervision to resolution: Next steps on the road to European banking union. Bruegel Policy Contribution. Wytmeersch, E. (2012). The European Banking Union, a first analysis. Financial Law Institute. 82 ICESoS 2016 - Proceedings Book � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3322 Title A name given to the resource EUROPEAN BANKING UNION: EFFECTS AND CHALLENGES Author Author Zunic Dzelilhodzic, Emina Abstract A summary of the resource. Abstract: This paper analyzes impact of new banking structure on different countries. Analysis include banking sectors of both: European Union members and non-European Union member’s countries. For the purpose of analysis, data from these banking and financial sectors for period 2008-2014 were used. European banking sector as well as entire financial sector integration is necessary. This necessity is deduced from the problems in this banking sector. Namely, widespread connection between banks and sovereigns which was detected by analysis of these two types of debts. Fragmentation of the Eurozone credit markets was, mainly, caused by sovereign debt crisis due their extremely high correlation. Analysis has shown that this was especially emphasized in peripheral countries of Eurozone. This was disclosed through correlation analysis of sovereign and bank Credit Default Risk premium. Therefore, banking union with good absorbing shock mechanism at union level, credible discipline on state level as well as with central regulatory mechanism should resulted in reduction of this correlation and its complete elimination in the long run. However, potential benefits of this new structure will be unequally distributed. Actually, effects will depend on number and size of banks which are located in certain country. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/1af86411e93916f17e401b978385f5ef.pdf 27e31b6274d7c1c2aec0a94dc2a3cb51 PDF Text Text BÂKİ`NİN ’’SÖYLEN SÖYLESÜN’’ REDİFLİ GAZELİNİN ŞERHİ VE YAPISALCILIK AÇISINDAN İNCELENMESİ Ali Rıza ÖZUYGUN1 Elif BARAN 2 ÖZET Bu çalışmada, XVII. Yüzyıl Klâsik Türk Edebiyatı şairlerinden Sultanü’ş-şuara (Şairler sultanı) olarak anılan Bâkȋ`nin “söylen söylesün” redifli gazeli incelenmiştir. Gazel; öncelikle klasik şerh metodu ile daha sonra da yapısalcılık açısından incelenmesinden oluşmaktadır. Öncelikle dilbilim ve yapısalcılık hakkında bilgi verilmiştir. Anahtar Kelimeler : Bâkȋ, Gazel, Şerh, Yapısalcılık Giriş Şerh kelime olarak keşfetmek, açıklamak, anlaşılanı açıklamak, kolay anlaşılması için izah etmek manalarına gelir. Edebiyat alanında “şerh” ve “belâgat” çalışmaları 8. yüzyılda başlamış, bilhassa Anadolu Osmanlı sahasında 20. yüzyılın başlarına kadar devam etmiştir. Öncelikle Kur’ân-ı Kerîm ve onun i‘câzı ile Hz. Muhammed’in hadislerini daha iyi, daha doğru anlayıp aktarabilme gayretleri, beraberinde Arap dili ve edebiyatı üzerinde yoğun bir düşünme sürecini başlatmış, bu süreç birçok ilim dalının doğup hızla gelişmesinin fikrî zeminini oluşturmuştur. Tefsir, hadis gibi konuyla doğrudan ilgili ilimlerin yanında, bu ilimlerin alt yapısını oluşturan nahiv, sarf, lugât, iştikak gibi dil; fesâhat, meânî, beyân, belâgat, aruz, kâfiye, inşâ gibi edebiyat bilimleri zamanla başlı başına birer ilmî disiplin hâline gelmişlerdir. Batı edebiyatında olduğu gibi doğu edebiyatında da yüzlerce yıllık bir geçmişe sahip olan “metin şerhi”, genel olarak “bir metnin, daha iyi anlaşılsın diye, o metni başkalarından daha iyi anladığı kanaatinde olan kişiler tarafından açıklanması” şeklinde tarif edilmektedir. “Metin şerhi” başlığı altında tıp, matematik, tarih, felsefe, nahiv, sarf, belâgat gibi ilimlere ait eserlerin yanında, kelâm, hadis gibi dînî karakterli metinler de şerhe konu edilegelmiştir. “Edebî metinler şerhi” ise bu ana başlık altında hatırı sayılır büyüklükte bir bölümü ifâde eden alt başlık sayılabilir. (Dağlar, 2007:163). Temelinde bir dilcilik faâliyeti olan şerh veya metin şerhi öncelikle, hangi dilde, sahada ve şekilde yazılmış olursa olsun, şerhe konu olan kelimeleri, cümleleri, mısraları, beyitleri bazen parçadan bütüne (kelime biriminden cümle veya mısra/beyit bütününe) bazen de bütünden parçaya (cümle veya mısra/beyit bütününden kelime birimine) ait olduğu dilin eserin yazıldığı dönemdeki durumunu gözeterek ele alır, gramer ve anlam düzlemi içindeki yerini tespit eder. Bu, şerhin dilciliği ilgilendiren kısmıdır. (Dağlar, 2007:293-294). Metin şerhinin bundan sonraki kısmı ise şârihin ve o konuda daha önceden fikirlerini beyan etmiş kişilerin yorumlarının yer aldığı, bazen de tartışıldığı kısımdır. Eğer şerh edilen metin hele edebî bir metin ise, bu kısımlar daha çok edebiyat araştırmacılarının ilgi alanına girmektedir. Ele alınan 1 2 Doç. Dr., International Burch University, Eğitim Fakültesi, TDE Bölümü, Öğretim Üyesi International Burch University, Eğitim Fakültesi, TDE Bölümü, Yüksek Lisans Öğrencisi �metinde geçen kelimelerin metnin yazıldığı dönemde veya ona yakın dönemlerde yüklenmiş olduğu manaların, yine aynı gelenek içinde yer alan şârihler tarafından tespiti ve te’yidi günümüz klâsik Türk edebiyatı araştırmacıları için emsalsiz veriler teşkil etmektedir. (Dağlar, 2007:294). Şerh edebiyatımıza bütünleyici bir nazarla bakıldığında ise Arapça, Farsça ve Türkçe olmak üzere üç dilden eserlere şerhlerin yazıldığı görülür. Şerh çalışmalarının sınırları, edebî eserleri de içine alarak zaman içerisinde genişler. İlk bakışta anlaşılmayan ince anlamlar ve mecazlar ihtiva etmeleri, edebî eserlerin de şerh edilmeleri sonucunu doğurur. (Gök, 2014:412). Günümüzde yapılan literatür ve tasnif çalışmaları sayesinde divanlardan, lügatlere yapılan şerhlere kadar her türden eserin şerh edildiğini öğrenmekteyiz. (Gök, 2014:413).Arapça, Farsça ve Türkçe yazılmış ve klâsik kabul edilen eserler için yapılmış Arapça, Farsça ve Türkçe şerhleri kastettiğimiz “Klâsik Şerh Edebiyatı” tek bir literatür yazısıyla sınırlanamayacak kadar kapsamlı bir konudur ve sayısız örneğe sahiptir. Tasavvufî ve klâsik olmak üzere 2 ana kola ayrılan Şerh Edebiyatı; hem nazım hem nesir birçok eseri muhtevî genel bir başlık olarak edebiyat tarihlerindeki yerini al mistir. Klâsik şerhler, genel mahiyetiyle, Arap ve İran edebiyatının klâsik kabul edilmiş eserlerine yapılan şerhlerin ortak adıdır ve bu eserlere “klâsik” denilmesinin sebebi, eserlerin kendi türleri içinde şaheser niteliğini hak etmiş olmasıyla izah edilmektedir. Klasik Türk şiirine, günümüzde geleneksel şerh yöntemi ve belagate dayalı estetik anlayışın yanı sıra modern eleştiri ve inceleme yöntemleri ile de yaklaşıldığı görülmektedir. Böylece sadece “Doğu” medeniyetine ait olduğu savunulan klasik şiirin “Batı’da üretilen yöntemlerle de incelenebileceği ortaya çıkmıştır.(Akçay t.y:1). Bu tanımlara baktığımızda metni serhetmenin amacının, metnin içerisinde yer alan sanatını, dilini ve estetik özelliklerini ortaya çıkarmak ve eseri daha anlaşılır kılmak olduğu anlaşılmaktadır. Tzevetan Todorov’a göre şerhin “dilbilimsel ve tarihsel” olmak üzere iki kanadı vardır.(Sahin, 2001:8). Geleneksel metot da konunun niteliğinin, eserin var edildiği tarih ve ortamın vasıflarının, çağın gelenek ve göreneklerinin ve sanatçı ile ilgili bilgilerin şârihin fikir ve inançlarının oluşturduğu bakış açısı ile değerlendirilmesinden ibarettir; bu şekildeki metne yaklaşma metodu “tarihsel”dir. Türk şiirinde 20. yüzyıla kadar popülerliğini sürdüren bu tür geleneksel şerhler “daha çok artsüremli çalışmalar olup, dili eskimiş, kadim eserleri incelemek, anlamak ve eleştirmekle yetiniyordu.”(Erdem, 2003:228-238 ). Tarlan`a göre metin şerhi edebi bir tenkit metodu değildir. Çünkü bir metnin edebi yönden eleştirisi metnin bedii değeri hakkında bir hüküm verir. Bedii güzellik yani estetik değer, tenkit edenin zevkiyle yakından ilgili olduğu, dolayısıyla kurallarını ve sınırlarını tayin etmenin güç olduğu düşünüldüğünde münekkidin şahsi zevklerinin tesiriyle yazdığı tenkitlerin de ikinci türden bir edebi metin olduğunu ve bunların şiiri anlamaya yetmeyeceğini söyler. Münekkid, edebi bir metni duyan ve hisseden kişiyse, metinler şerhçisi anlayan kişidir, diyerek ciddi bir ayrıma gider. Şerhçinin metodu bellidir, anladığını anlatabilir. Anlattıkları ise nesneldir, ölçülebilirdir. Söylediklerini belgelendirir, okuyanın zevkine karışmaz. Şerhin sonunda bir esere güzel veya çirkin hükmünü vermez. Yapmış olduğu iş laboratuvarda çalışan bir ilim adamı gibi tarafsızdır. Ortak özelliklerini bulur, sıralar, devrine ait özellikleri ortaya çıkarmaya çalışır.(Güleç, t.y: s. 85). 19. ve 20. yüzyıllarda Batı’da yapılan bilimsel keşif ve icatlar dil ve edebiyat çalışmalarını da etkilemiş, özellikle Ferdinand de Saussure’ün temellerini attığı yapısalcılık, dil çalışmalarını, �dilsel varlıkların algılanışını ve değerlendirilişini toptan değiştirmiştir. Gerçeği tek tek nesneler üzerinden değil, nesneler arasındaki ilişkiler yoluyla saptayan yapısal yöntem, adından da anlaşılacağı gibi incelendiği nesnenin yapısına yönelmektedir. “Saussure’ün dil hakkında öne sürdüğü en önemli, en etkin görüş “dil”in bir sistem olduğu görüşüdür. O ‘dil’deki ‘sistem’e dikkat çekip belli bir zaman diliminde, bir ‘dil durumu ’nu saptayıp dilin yapısını incelemek gerekliliğini vurgular, yani eşsüremli bir incelemenin önceliğini belirtir.” (Ucan,2003:209-219). 1950- 1960 yılları arasında büyük bir yayılma gösteren yapısalcılık, dilbilim dışında özellikle insanbilim alanında F. de Saussure’ün, R. Jakopson’un ve N. Trubetskoy’un çalışmalarının yanı sıra matematik ve mantıktan da yararlanan C. LeviStrauss’ta en ileri yöntemsel aşamasına ulaşmıştır. Yapısalcılık, göstergebilim alanında da etkisini güçlü bir biçimde duyurmuş, değişik doğrultularda gelişen çeşitli akımların kalkış noktasını oluşturmuştur (Vardar, 2002:219). Yapısalcılıkta eleştirici yansız olarak metne bakar. Ne yazar ne de diğer etkenleri dikkate alarak metne bakmaz. Metne tarafsız olarak karşıdan bakar ve kendi kurduğu modelle karşılaştırarak onu incelemeye çalışır. Yapısalcılık metni incelerken belirgin bir yol takip eder. İlk olarak eleştirmen metni birim parçalara böler. Bu parçalar anlambilimi, sözdizimi, söyleniş biçimi olarak üçe ayrılır. Bu inceleme sonucunda eleştirmen metni kendine has yönlerini bulup yorumlar (ERDEM, 2003:232). Öncelikle, gazel geleneksel yöntemle şerh edilecek daha sonra yapısalcı yaklaşımla bir inceleme yapılacaktır. Bâki `nin” Söylen söylesün “Redifli Gazeli Günümüz Türkçesine Çevirisi ve Şerhi 1.Söylemez küsmüş bana cânâne söylen söylesün Neyledüm ol yâr-ı âlî-şâne söylen söylesün (Sevgili bana küsmüş, benimle konuşmuyor. Söyleyin benimle konuşsun O, sani yüce sevgiliye ne yaptım? Söyleyin bana söylesin.) Divan edebiyatında, sevgili her zaman asığını pesinden koşturur, yüz vermez. Şair burada tecahül arif sanatını kullanmistir, bilir ancak bilmezden gelerek sorar. “Neyledüm” diyerek hem sevgiliden şikâyet eder, hem de “söylesin” diyerek medet umar. 2.Nâz ile güftâre gelmezse helâk eyler beni Ol cefâ vü cevri bî-pâyâne söylen söylesün (Nazlanıp durur da benimle konuşmazsa, helak olurum, O cefa ve eziyeti sonsuz olan sevgiliye söyleyin nazlı nazlı konuşsun benimle.) Sevgili hercaidir, nazlanır, aşığını peşinden koşturmak hoşuna gider.Sevgilinin yokluğu aşığa acı verir çünkü âşık sevgilinin aşkından beslenir, hayat bulur. Burada da şair, sevgilinin nazlanması devam ederse, helak olacağını söyleyip, O, naz etmekten usanmayan sevgiliye haber edilmesini, kendisiyle barışmasını, aksi takdirde bu acıya dayanamayıp, yok olacağını, helak olacağını soyluyor. �3.Derd-i aşkı gayrdan sorman ne bilsün çekmeyen Ânı yine âşık-ı nâlâne söylen söylesün (Aşk acısını aşk derdinden haberi olmayana sormayin, ne bilsin. Onu aşk ile inlemiş olana sorun, o, benim derdimi anlatsın.) Aşk acısıyla yanmamış olan benim derdimden anlamaz, siz onu aşk acısıyla inleyene söyleyin da sevgiliye haber etsin çünkü ancak beni O anlar. Gerçek âşık olmayan aşk derdinden anlamaz, şair, gerçek âşık olup aşk derdi çekenler kendini daha iyi anlayacağı için onlardan yardım istiyor. 4.Hâr zahmından neler çektiğimi gülzârda Bâğbân-ı bülbül-i giryâne söylen söylesün (Gül bahçesinde dikenin zahmetinden neler cektigimi, bahcivan olan bülbüle sorun size anlatsın.) Sevgili güldür, âşık ise bülbül. Gül bahçesi sevgilinin mekânıdır, dikenler ise âşığı sevgiliden uzak tutan sebeplerdir. Nasıl ki bülbül gül bahçesinde şakırsa, tıpkı onun gibi âşık da sevgilisine nağmeler dizer. Bülbülün ona yaptığı gibi O da sevgilisinin aklini çelmeye çalışır. Buradan yola çıkarak şair, bülbülden medet umuyor, güle yani sevgilisine haber etmesini istiyor. Çünkü bülbül o bahçenin ayni zamanda kapıcısıdır. Kapıcıdan, geldiğini sevdiğine haber vermesini istiyor. 5.Bâkıyâ din turmasun güftâre tâkat kalmadı Vaktidur ol hüsrev-i devrâne söylen söylesün (Ey Bâkȋ! Devrin güzellik sultanına söyleyin; benim söylemeye mecalim kalmadi, konuşmanın vaktidir artık benimle konuşsun.) Asik: Vuslati arzulayan bir dilenci, sevgili:Devrin Sultani, sairin dostlari ise elcidir. Asigin söz söyleyecek gücü kalmamistir. Asik vuslata ermek icin dostlarindan yardim dilenir, dostlarını sevdiğine elçi gönderir, dostlarindan, masukuyla konusup, onu vustlata razi etmelerini ummaktadir. B. Gazelin Yapısalcılık Açısından İncelenmesi 1. Nazım Şekli: Gazel Türk edebiyatında gazeller 4-15 beyit arasında değişmektedir. Dört beyitli gazeller yok denecek kadar azdır. Divanlarda bulunan bu gazellerin yarım mı kaldıkları, yoksa bazı beyitlerinin eksik mi yazıldığı belli değildir. Kesin bir kural olmamakla birlikte gazeller genellikle 5, 7, 9, 11 gibi tek sayılı beyitlerde yazılmışlardır. Gazel Âşıkane konulu bir gazeldir. Baki`nin bu gazelinde “söylen söylesün” redifinden yararlanılmıştır. Bu gazel 5 beyitten meydana gelmektedir. Bakinin divanında 548 gazel bulunmakta,548 gazelden 451 'inde; 21 kıt ‘adan 15' inde ve 31 matla'dan 18'inde redif bulunmaktadır.( Aydın, 2012:42) �2. Gazelin Vezni: Gazel, aruzun, remel bahrinin müsemmen kalıbı olan Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbıyla yazılmıştır. Aşağıdaki tablodan gazelin vezin unsurlarına baktığımızda; 4 kelimede med, 17 kelimede imale, 3 kelimede de vasl (ulama) yapıldığını görüyoruz. Beyitleri aruz kuralları açısından değerlendirecek olursak dengeli ve sağlam bir kuruluşu vardır. Gazelde anlam, ‘’söylen söylesün ‟ redifiyle daha netleşiyor. Gazelin kafiyesi cânâne, âlîşâne, bî-pâyâne, nâlâne, giryâne, devrâne kelimelerinde gecen ”ân”olup, zengin kafiyedir. Kafiyede ki ‘’â‟ kalın ve uzun sesiyle birlikte, redifin söylenişine bir zenginlik ve güçlü bir ses değeri vermektedir. Bâki’nin ‘‘söylen söylesün’’ redifli gazeli aruz açısından kusursuzdur. Bu durum Bâki’nin aruzdaki ustalığının bir göstergesidir. Gazelin yukarıdaki açıklanan aruz özellikleri aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. Bu grafikte, gazeldeki ses uyumunu gözler önüne sermektedir. Tablo 1: Gazeldeki Aruz Vezni Unsurlarının Dağılımı Med İmale Zihaf Vasl 1.Beyit 0 2 0 1 2.Beyit 0 4 0 2 3.Beyit 1 4 0 0 4.Beyit 3 4 0 0 5.Beyit 0 1 0 0 3 Gazelde Kullanılan Ünlü ve Ünsüzler: Beyitler Yumuşak Ünsüzler Sert Ünsüzler Kalın Ünlüler 1 2 3 4 5 Toplam 32 33 29 36 30 160 11 6 11 7 14 49 9 7 12 10 15 53 İnce Ünlüler 20 72 23 68 16 68 17 70 15 74 91 352 Toplam Tablo 2: Gazelde kullanılan kalın ve ince ünlülerin beyitlere göre dağılımı. Beyitler 1.Beyit Kalın Ünlüler 9 İnce Ünlüler 20 29 Toplam 2.Beyit 3.Beyit 4.Beyit 5.Beyit 7 23 30 12 16 28 10 17 27 15 15 30 Tablo 3: Gazelde kullanılan yumuşak ve sert ünsüzlerin beyitlere göre dağılımı. Beyitler 1. Beyit 2. Beyit 3. Beyit 4. Beyit 5. Beyit Yumuşak 32 33 29 36 30 �Ünsüzler 11 6 11 7 14 Sert Ünsüzler 43 39 40 43 44 Toplam Kalın ve ince ünlülerin beyitlere göre dağılımının gösterildiği yukarıdaki grafiğe bakıldığında, toplamda kalın ve ince ünlülerin beyitlere neredeyse eşit dağıldığı görülmektedir. Gazelin ünlü ve ünsüz dağılımı, tablolarda gördüğümüz gibi birbiriyle uyum içindedir. Yumuşak ve sert ünsüzlerin de beyitlere dağılımının gösterildiği yukarıdaki grafiğe bakıldığında, toplamda yumuşak ve sert ünsüzlerin beyitlere eşit dağıldığı görülmektedir. Gazele hâkim olan harflerin, yumuşak sessiz harfler olduğunu goruyoruz. Buradan hareketle, gazelde anlamla yapı arasında uyum söz konusudur. 4 Gazelin Sözdizimi İncelemesi 5.1. Kelime Çeşitleri ve Yapıları Gazelde 61 kelime kullanılmıştır. Bu kelimelerden en fazlası 35 kelimeyle Türkçe, daha sonra 17 kelimeyle Farsça ve 11 kelimeyle de Türkçe olmuştur. Âşıkane konulu bir gazel olduğu için kelimeler Türkçe ağırlıklıdır. 5.2. Tamlama Çeşitleri ve Yapıları Gazeldeki isim ve sıfat tamlamalarının büyük çoğunluğu Farsça dilbilgisi kurallarına göre yapılmıştır. Türkçe, Farsça ve Arapça isim ve sıfatlar, Farsça tamlamalarda bir araya gelmişlerdir. Gazelde 5 adet ikili tamlama ve 1 tanesi de 3 kelimeden oluşan zincirleme isim ve sıfat tamlaması olmak üzere toplamda 6 tamlama vardir. Gazelde ağırlıklı olarak Farsça tamlamalar kullanıldığını görmekteyiz. Gazelin tamlama tablosu ise aşağıdaki gibidir. Tablo 4: Gazelde geçen tamlamalar. Tamlamalar yâr-ı âlî-şân Türü Farsça İ.T derd-i aşk Farsça İ.T âşık-ı nâlân Farsça S.T hâr zahmı Türkçe İ.T hüsrev-i devrân Farsça İ.T bâğbân-ı bülbül-i giryân Farsça İ.T Kelimelerin Özellikleri yâr Farsça âlî Arapça şân Arapça derd Farsça aşk Arapça âşık Arapça nâlân Farsça hâr Farsça zahmı Farsça hüsrev Farsça devrân Arapça bâğbân Farsça bülbül Farsça giryân Farsça İsim Sıfat İsim İsim İsim İsim Sıfat İsim İsim İsim İsim İsim İsim Sıfat �5.3. Gazelin Cümle Çeşitleri ve Yapıları Bâki`nin 5 beyitlik bu gazelinde 21 adet cümle vardır. Gazeldeki cümlelerin çoğu, fiil cümlelerinden oluşmaktadır. 20 fiil cümlesi, 1 adet isim cümlesi kurulmuştur. Genelde devrik cümlelerle dikkat toplanmıştır. ‘’Söylemez’’ kelimesiyle başlayan gazelde önce dikkat çekilerek, mana sonrakiler üzerinde yoğunlaştırılmıştır. Tablo 5: Gazelin Cümle Çeşitleri Cümle Sayısı 1.Beyit 6 2.Beyit 3 3.Beyit 4 4.Beyit 2 5.Beyit 6 Yüklemine Göre Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Isim Fiil Fiil Öğe Dizilişine Göre Devrik Kurallı Kurallı Devrik Kurallı Kurallı Devrik Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Devrik Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Anlamına Göre Olumsuz Emir Emir Olumlu Emir Emir Olumlu Emir Emir Emir Olumsuz Emir Emir Emir Emir Emir Emir Olumsuz Olumlu Emir Emir Yapısına Göre Basit Basit Basit Basit Basit Basit Girişik Bileşik Basit Basit Basit Basit Basit Basit Girişik Bileşik Basit Basit Basit Basit Basit Basit Basit 5.4. Gazelin Anlam İncelemesi Beyitler Gönderici 1. Beyit Sair 2.Beyit Sair İletilen Alıcı Şair, sevdiğinin küsmesinin sebebini merak ettiğinden dolayı bilmek istemesi Nazlı sevdiğinin nazından konuşmaması aşığı helak etmekte, aşığın hüzne gark olması Şairin dostları Şairin dostları �3.Beyit Sair 4.Beyit Sair 5.Beyit Sair Dertlinin halini, dert çekenler anlar, derdini aynı derdi çekenlerin anlatması Sevilenin sevene anlatılması ettiği eziyetin Şairin sevdiğinin konuşmamasına Takatinin kalmamasi, kuslugun sona erip, derhal sevdiğinin konuşmasını istemesi Şairin dostları Şairin dostları ve kendisi Şairin dostları Sonuç: Sairler Sultanı diye bilinen Mahmud Abdulbaki divan şairlerimizin önde gelen isimlerindendir. Doğduğu şehrin lehçesini şiirlerinde kullanarak, edebiyatımıza yenilik ve güzellik katmıştır. Bu çalışmada Baki`nin “söylen söylesün” isimli gazeli geleneksel şerhle birlikte ele alınmış, diğer taraftan da gazele yapısalcı bir bakışla değinilmiştir. Klasik şerhte fark edilemeyen, iç ve yapı bütünlüğü, biçim ve ses örgüsü incelenip, gazelin zenginliği kapsamlı bir şekilde tanıtılmaya çalışılmıştır. �Kaynakça AKÇAY, G. (t.y) Fuzuli ve Nedim`in “Eyler Beni” Redifli Gazellerinin Yapısalcı Yöntemle Karşılaştırılması, trbys.trakya.edu.tr/file/download/72228799/. AYDIN, H.(2012) Muhtevanin Çerçevesi Bâkî Divan Örnegi, Pr Dr Mine Mengi Adina Turkoloji Sempozyumu Bildirileri, s.42. DAGLAR, A. (2007) Klasik Türk Edebiyati Şerh Gelenegi Ve Haci İbrähim Efendi’nin Şerh-i Belagat’ina Dair, turkishstudies, s.163. DAGLAR , A. (2007):Vassâf Tarihi Şerhinden Hareketle Şerh Kaynakları Meselesi, Turkish Studies, ss.293- 294. GOK, T. (2014) Şem’i Şem’ullâh Ve Şerh-i Subhatü’l-Ebrâr’i Şem’î Şem’ullâh and His Şerh-i Subhatu’L-Ebrâr: jasstudies, s. 412. ERDEM, M. ( 2003) “Dilbilimsel Eleştiri”, Hece, Eleştiri Özel Sayısı, S. 6, Hece Yay, Ankara, s. 228-238. ERDEM, M. ( 2003). “Dilbilimsel Eleştiri”, Hece Eleştiri Özel Sayısı, Hece Yay, MayısHaziran-Temmuz, Özel Sayı:6, Ankara, s.232. GULEÇ ( t.y) Klasik Türk Edebiyatı Metinleri Nasıl Şerh Edilmeli? , journals.istanbul, s. 85, TODOROV, T, .( 2001), Poetikaya Giriş, Akt: Şahin, K. Metis Yayınevi, İstanbul, s.8 UCAN, H.( 2003) “Dil, Yazar, Metin, Eleştiri Bağlamında Yapısalcılık,” Hece Eleştiri Özel Sayısı 6, Ankara, s. 209-219. VARDAR, B.( 2002), Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, Multilingual Yay, İstanbul, s.219. YILMAZ, O.(2007), “Klâsik Şerh Edebiyatı Literatürü”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt: 5, Sayı: 9, İstanbul, s. 271-304. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3617 Title A name given to the resource BÂKİ`NİN ’’SÖYLEN SÖYLESÜN’’ REDİFLİ GAZELİNİN ŞERHİ VE YAPISALCILIK AÇISINDAN İNCELENMESİ Author Author ÖZUYGUN, Ali Rıza Baran, Elif Abstract A summary of the resource. Bu çalışmada, XVII. Yüzyıl Klâsik Türk Edebiyatı şairlerinden Sultanü’ş-şuara (Şairler sultanı) olarak anılan Bâkȋ`nin “söylen söylesün” redifli gazeli incelenmiştir. Gazel; öncelikle klasik şerh metodu ile daha sonra da yapısalcılık açısından incelenmesinden oluşmaktadır. Öncelikle dilbilim ve yapısalcılık hakkında bilgi verilmiştir. Anahtar Kelimeler : Bâkȋ, Gazel, Şerh, Yapısalcılık Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PI Oriental languages and literatures https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/f42327e017949000f93b2382bcf855d0.pdf 47988eb1a5c13995d2931fa8f858a481 PDF Text Text ALEVİ-BEKTAŞİLİĞİN İNANÇ VE KÜLTÜR AKTARIMINDA OZAN’IN ROLÜ VE GÜNÜMÜZDE OZAN Ali Rıza Özuygun1 Mehmet Dinç2 Özet Aşıklık/Zakirlik/Ozanlık, Alevi-Bektaşi inancında en önemli figürlerden biridir. Zakir, ibadetin yapıldığı Cem evinde, Hz Muhammed, Hz Ali ve Hacı Bektaşi Veli’nin temsilcisi konumunda Post’a oturur. Cem’i yöneten dedenin yanı başındadır. Cem’in olabilmesi için gerekli olan 12 hizmetten birisini Zâkir yapar. Dede, Cem’i Zâkirle birlikte yönetir. AleviBektaşilerin “telli Kur’an” olarak kutsal bir mertebe verdikleri bağlama/saz Zâkir’e emanettir. Aşık/Zakir/Ozanlar Alevi-Bektaşi inanç, kültür, yaşayış tarzı ve öğretilerine ait kuşaktan kuşağa edindikleri bilgi birikimlerini saz ve sözle gelecek nesillere aktarırlar. Bu aktarım sürecinde kendi yorumlarını da katarlar, fakat genel çizgi ve öz’ün dışına çıkmazlar. Mevcudiyetini devam ettirme gayreti içerisinde olan bu gelenek, şehirleşme ve göçle birlikte bazı sorunlar yaşamaktadır. Gelenek, günümüz şartlarına uygun bir aktarım modeli arayışı içerisindedir. Sözlü kültür geleneğine sahip Alevilik Bektaşilik inancının yaşatılması ve aktarımında, şehirleşme ve göç sürecine bağlı ortaya çıkan problemlerin neler olduğu ele alınacaktır. Anahtar Kelimeler: Alevi-Bektaşilik, Ozan/Zakir/Aşık, Kültür Aktarımı Abstract Asik/Zakir/Ozan (minstrelsy) is one of the most important figure in the belief of AleviBektasi.Zakir takes the nearest seat next to Dede who is known to be the representative of the Prophet Mohammed,Ali and Hadji Bektasi Veli.Dede directs the Cem ceremony with Zakir and Zakir makes one of the 12 services which is necessary to complete the Cem.'Saz' (which is called 'Stringed Quran'and holy for Alevi-Bektasi people) is relic to Zakir.Using 'saz' and 'words', Asik/Zakirler/Ozanlar(poet) passe their knowledge they've acquired from their culture,life style and belief to the future generations without departing from the. Although having some problems causing by urbanization and migration,this tradition endeavors to maintain its presence without being deformed. Keywords: Alavism, Bektashi Order, Minstrelsy, Poet, culture transmisson 1 2 Doç. Dr. International Burch University, Eğitim Fakültesi, TDE Bölümü, Öğretim Üyesi International Burch University, Eğitim Fakültesi, TDE Bölümü, Yüksek Lisans Öğrencisi �Giriş Her kültür, kendi varlığını ve taşıdığı birikimleri nesillerine aktarma gayreti içerisindedir. Bazı kültürler yazılı edebiyatı bazıları ise sözlü edebiyatı daha yoğun kullanarak bunu yaparlar. Toplulukların yaşayış tarzı bu farklılıkta belirleyici rol oynamıştır. Yüzyıllar boyu göçebe hayat tarzını benimsemiş Türk boylarında daha çok sözlü kültür hakimdir. Yerleşik hayata geçtikten sonra da bu özelliğini yitirmemiştir. Alevi-Bektaşi inanışında da yazılı kaynakların fazla olmamasından dolayı, özellikle dede-babalar ve Aşık/Ozan/Zakirler aracılığı ile bu inanış sözlü edebiyat vasıtası ile aktarılmıştır. Alevi kelimesinin sözlük anlamı; Ali’ye mensup, Ali taraftarı, Ali’yi seven, tevhide inanan, Muhammed Mustafa’yı peygamber olarak kabul eden ve Ehl-i Beyt’i seven, İslam’ın tasavvufi bir yönüdür. Alevilik İslam’dır. Alevilik ilke olarak, Hakk-Muhammed-Ali yolunu benimser. Bu yol; Kırklar meclisinde olgunlaşan, On iki İmamlarla devam eden, İmam Cafer-i Sadık’ın akıl ölçüsünü rehber alan, Horasan Erenlerinin himmetleriyle Anadolu’ya gelen Hazreti Pir ve ulu ozanlarımızın nefesleriyle haya bulan inancın adıdır. Alevi dedelerinin Alevilik tanımı aktaran İlyas üzüm. (Üzüm,2009 s7) Sözlü kültürün kendine has, dilden dile nesilde nesile aktarım yönü olduğu gibi, Aşıklık/Zakirlik/Ozanlık, de usta çırak ilişkisi içerisinde kuşaktan kuşağa aktarılır. Bu vesile ile kültürel birikimin tamamı yeni nesillere aktarılmış olur. Dolaysıyla, böyle bir silsilede meydana gelecek bir aksama, kültür ve inanç kodlarının, nesillere aktarılmasına engel olacak ve inanışta farklılaşmalara sebebiyet verecektir. Şehirleşme ve göçle birlikte, Alevi toplumunun, kendisini bir arada tutan musahiplik kurumuna, dede ve ozanlara uzak kalması sebebiyle sosyal kontrol giderek etkisini yitirmeye başlamıştır. Yazılı kaynakların yeterli derecede olmaması da kültürel birikimlere erişimi sınırlandırmış ve geçmişten günümüze bozulmadan aktarılan bu birikimler son dönemde değişim göstermeye başlamıştır. Alevi Bektaşi inancına sahip olan insanlar, dedeyi, Hz Muhammed, Hz Ali, Hacı Bektaşi Veli’nin varisi olarak görür ve ona hürmet ederler. Zakirlere de bu geleneğin sürdürülmesinde etkin rol oynadiklari için hürmet gösterirler.. “Alevi-Bektaşi kültüründe bugüne kadar gelen âşıklardan Yedi Kutuplar adı verilen Pîr Sultan Abdal, Kul Himmet, Hatayî, Yemîni, Virâni, Teslim Abdal ve Nesimî’nin kutsal sayıldığı görülür” (Atlı, 2005 s27-28) Yedi Ulu Ozan zakirlik geleneğinin en önemli isimleridir. Deyişlerde Hak-Muhammed-Ali , On iki imam, Ehli Beyt, kerbela, İmam Hüseyin ve Hacı Bektaşi Veli gibi konular işlenir. Deyişlerde “şah beyit” denen eseri yazan kişinin mahlasının geçtiği bölüme geldiğinde el göğse götürülür, yedi ulu ozandan birisi ise sonra işaret parmağı dudağa götürülüp niyaz istenir. AŞIK/ZAKİR/OZAN Aşık, gerçek anlamda gönlünü Hakk sevgisi ile dolduran ve bunu, yani gönül dilini özgün deyişlerle dile getiren kimsedir. Buyruğa göre aşık, Hakk’ı öven ve Hakk’ın buyruklarını yerine getiren kimse demektir. Hakk’a uymayan aşığın sözüne itibar edilmez. Asırlar boyunca Anadolu’da Alevi Bektaşi geleneğinde yüzlerce aşık yetiştirmiş, bunlar Hakka gönül dünyalarına yansıyan ifadelerle terennüm etmişlerdir. (buyruk, s.24) (Tiryaki 2013 s101) Aşık Alevi cemlerinde deyiş okuyan kişidir. Tanrıyı, kendinde görme aşamasında olan, seven gönül veren. Halk, Hak ozanı, aydınlatıcı, sanatçı, şair, sevdalı, gönlünü halka/ Hakk’a veren kişi. Alevilere ve Alevi dervişlerine aşıklarına daha önceleri: Selçuklu ve Osmanlı döneminde "Işık taifesi’ ‘ışık toplumu, dervişleri’ "ışık" denmiştir. Nitekim rehber, pir mürşit kavramları da aynı anlama gelmektedir. (DABF 2008 s78) �Zakir sözlükte zikreden kişi demektir. Buyruğa göre Zakir 90bin Hakk sözünü içinde gezdiren kimsedir. Zakir, bağlamanın telleri ile aşıkların söylediği tevhid, duvaz imam, deyiş ve nefesleri tüm canlarla paylaşan kimsedir. Zakir parmakları ile bağlamanın tellerine dokunurken aynı zamanda gönlündeki Hakk sözlerini harekete geçirir. Zakir deyişleri sadece dili ile değil gönlüyle de okuyan kimse demektir. Zakir, yerde gökte zikir sırasında bir bakıma tabiptir. Arıdır, temizdir. Her bağlama çalan Zakir olmaz. Zakir olabilmek için söylenen deyişlerin gönül telleriyle çalınabilmesi gerekir. (Buyruk s.31) (Tiryaki 2013 s102) On iki hizmetten oluşan cemde en başta dede/pir/baba bulunur. İkinci sırada ise Zâkir(ler) bulunur. Hem dede hem de Zâkir Alevi-Bektaşi edebiyatının yaratıcısı, aktarıcısıdır. Böylece dede ve Zâkir, bu edebiyatın ve müziğin yaşamını/sürekliliğini/ canlılığını ve korunmasını sağlarlar. Cemlerde ayeti/nefesi ya dede ya Zâkir ya da her ikisi seslendirirler. Bir çalgıyla seslendirilen nefesler, cemin etkili ya da coşkulu olmasının en önemli unsurudur (Clarke 1998: 259, Taşgın 2002: 31). Alevi-Bektaşi Kültüründe Saz/Bağlamanın yeri Alevi-Bektaşi inancında sözlü edebiyat, kültür ve inanç aktarımında başrolde olduğu için sözlü edebiyat aktarıcılarının en büyük yardımcısı, olmazsa olmazı Saz/Bağlamadır. Kur’an ayetleri, hadisler, kahramanlık öyküleri, edep, erkan, yol ile alakalı tüm birikimler bağlamanın telleri ile gönül dilinden gönül kulağına aktarılmıştır. “Anadolu Alevîleri sazın kutsallığı inancını İslami yapı içinde de yaşattılar. Saz, Alevî evlerinde baş köşede bulunmaktadır. Saz çalınacaksa, göğsünden üç kez öpülüp başa götürüldükten sonra çalınmaya başlanır. Birine verilecekse yine aynı şey yapılır. Bugün Alevîler saza “Telli Kur’an” demektedirler”. (Zelyut, 1992:167-168). “Telli Kur’an olarak bilinen bağlama ile Hünkar’ın âşıkları, bizi, bizim dilimizle irşat etti. Şah Hatayi, Pir Sultan Abdal, Kul Himmet ,Virani ve Abdal gibi Zakirler, Hacı Bektaş Veli düşüncesini sözün ulaşabileceği en üst estetik ölçülerle bugünlere aktardı” (Özüdoğru,2011 s12) Yedi ulu ozandan biri olan “Sah Hatayi” mahlası ile yazan Sah İsmail’de aşağıdaki dizelerle bunu açıkça ifade etmiştir. Zakir’in zikri saz ile Kuran okur avaz ile Mümin Müslim niyaz ile Zakirlere haber olsun (Kaptan) Kültür Aktarımında Ozan/Zakir/Aşıklar Aşık/Zakir/Ozanlar, Alevi-Bektaşi inancını, kültürünü ve temel öğretilerini okudukları deyiş, nefes ve duvaz imamlarla nesilden nesile aktaran en önemli kanal olmuşlardır. İnanç, edeb, erkan, yol, ibadet ve toplumun tüm benliğine işlemiş, Kerbela gibi önemli olayları da farklı ağız ve söyleşilerle tekrar tekrar anlatarak zihinlerde ve kalplerde sıcak kalmasını sağlamışlardır. Alevi Bektaşi kültürünün günümüze ulamasında en büyük pay sahiplerinden birisi de ozanlardır. Alevi- Bektaşi inancında ve öğretisinde, söz üreticileri ve yaratıcıları, konuşan Kur’an olan ozanlardır. Ozanlar, bu inancın, değerlerini ortaya koyan, var olan değerleri geleceğe taşıyan ve o değerleri halka yayan bilge insanlardır. Ozanlar, konuşan, duyan, gören, algılayan, sezen, betimleyen vs. bir kültür insanıdırlar. Alevilikte ozan, olmazsa olmazdır. Bağlama, ozanı �konuşturan dilidir. Bağlama ve ozan, bir bütündür ve Alevilik, inanç ritüellerini, ozanın sözü ve bağlamasıyla gerçekleştirir. Aleviliğin en büyük kaynağı, ozanların söylemlerinde ve dizelerinde gizlidir. Alevilik konusunda kaynak arayanlar, ozanlara başvursunlar. Onların sözleri ve dizeleri, başka kaynaklara gerek duymadan, bu konuda yeterince bilgi verecek konumdadır. (Zaman, 2013 s78). Alevi kültüründe sözlü edebiyatın bir yansıması olarak ozanlar ve dedeler, topluluğun belleğidir ve işini icra ederken topluluktan uzakta değil, bizzat topluluğun karşısında ve topluluğun denetimine açık vaziyettedir. Bu açıdan ele alındığında Alevi aidiyetine hitap ettiği ölçüde sözün önemli bir özelliği de bu türden toplumsal hafıza sistemlerinde saklanabilir olmasıdır. (Okan, 2004,S68)Aşıklar, söz ve halleri ile insan-ı kamilliğe kadar giden yolda “öncü” olmuşlardır. (Eğri, 2013 s83) Deyiş, Nefes ve Duvaz-imamlarla kültür aktarımı Duvazlar, Nefesler, Deyişler veya Gulbanklarda Hak-Muhammed-Ali, Ehli Beyt ve yolundan gidenlerin öğretileri, edeb, erkan, yol, ahlak, ibadet gibi konular işlenmiş. Nihai olarak insan-i Kamil olma yolunda topluma yol gösterici olmuştur. Hz, Ali, Hz Fatima, Hz Hasan, gibi Ehl-i beyt ve On iki imam için methiyeler yazılmıştır, bunlar ozan/Aşık/Zakir tarafından dilden dile günümüze kadar aktarılmış, Alevi-Bektaşi inancında rol-model olan şahsiyetler hafızalara kazınmıştır. “Nefeslerde işlenen konular, Alevi- Bektaşi inancının çerçevesini de belirler niteliktedir. Yoğun olarak, Tanrı sevgisi, tasavvuftaki vahdet-i vücut kavramı; Hz. Muhammed, Hz. Ali ve On İki İ̇mam’a övgüler yani sıra başka Alevi- Bektaşi uluları için; örneğin Hacı Bektaş-ı Veli ve insani iyiye, güzele götürme yolları anlatılır. Bu bakımdan Hz. Muhammed için söylenen na’atlara ve Hz. Ali için söylenen methiyelere de nefes denilir” (Turan, 2009: 434). Deyişlerin Alevi- Bektaşi kültürünün en önemli aktarıcısı ve iletişim şekli olduğunu, bunların Alevi birlik ilişkisinde, söz söyleme, söylenen sözü dinleme, onları tekrarlama, yeniden oluşturma ve ortak geçmişe bağlanma şeklindeki en önemli öğrenme yöntemi olarak kabul edildiğini ifade eder. Âşıklar tarafından bağımsız olarak yaratılmış̧ deyişler dışında, özellikle Cem töreni sırasında seslendirilen, belirli anlam ve görevleri olan deyişlerin, On İki Hizmet deyişi, çerağ uyandırma deyişi, niyazlaşma deyişi, semah deyişi gibi isimler aldığı görülür.(Demir, 2009 s21) Duvâzların temel şahsiyeti Hz. Ali’dir. Ozanlar Hz. Ali’nin yiğitliği cesareti ve velâyetine vurgu yapmışlardır. Aynı zamanda, On İki İmam’ın Hz. Ali’yle bilendiği ve her imama Hz. Ali gibi bakıldığı anlaşılmaktadır. İmamların Hz. Ali soyundan gelmesi bu durumu oluşturan temel etkendir.(iyiyol,2013,s21) Ozanlar, çoğunlukla Hz. Fatima için Türk halk kültüründe de yaygın olarak görülen “Fatima Ana” ifadesini kullanırlar Âdem de kubbe-i cennet içinde Fatma Ana’yı gördüm ziynet içinde Bir hutbe on iki âyet içinde Hutbe-i duvâzda imam yazıldı. (Arslanoglu, (1997 s51) Örneğin, ozanlar Hz. Hasan’ın zehirlenerek şehit edilmesine sıkça telmih yapmışlardır. Zehirlenme olayı çoğunlukla, “Ağ̆u verme” şeklinde ifade edilmiştir. Duvâzlarda Hz. Hasan’ın zehirlenmesi ile Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’da şehadetinin bir arada ifade edilmesine sıkça rastlanmaktadır. �Şah Hasan’a ağu verdi Mûaviye Mu’min olan Ehl-i Beyt-i tanıya Kerbelâ’da İ̇mam Hüseyn hani ya Zâhır Batıncümlesine bir geldi. Kul Hasan (Ergün, 1946a: 74). (İyiyol, 2013 s23) Cem’de Zakir Cem içerisinde saz ve söz birliktedir. Alevilerin büyük saygı ve sevgi beslediği yol ulularının ve yola ilişkin kuralların işlendiği Şah Hatayı, Pir Sultan ve Kul Himmet gibi ozanların deyişleri Dede veya Zakir/aşık tarafından saz eşliğinde söylenir. Saz/söz, Alevilerce “telli Kuran” olarak adlandırılır. Sözlü geleneğin hakim olduğu bu topluluklar, yola ilişkin bilgi gereksinmelerini, kitaplardan veya belli eğitim kurumlarından değil, saz ve söz birlikteliğinin ön planda olduğu bilgili büyükler ve pirlerden sağlamaktadırlar. (ACAR, 2008, s43) Cem Töreni, “On İki Hizmet” denilen ve mutlaka yerine getirilmesi gereken işleri kapsayan bir kurallar bütününe göre işler. 1. Mürşid, Hacı Bektaş̧'i temsil eder. 2. Rehber, sulûk edecek, Tarikate girecek olanlara yardımla görevlidir. 3. Zâkır (Sazandar ozan). Saz çalar ve nefesleri okur. Bir ya da daha çok Zâkır bulunabilir. 4. Farraş (Süpürgeci), Selmân-i Pâk'i (Selmân-i Fârsi’yi) temsil eder. Yeri, Kırklar Bezmi'nde Selmân-i Fârsî'nin aldığı yeri karşılamaktadır. Bu hizmete Selmân hizmeti adı da verilir. 5. Çırağ̆ci (Delilci), mumlara bakmakla görevli olan, 6. Pervane (Pazvand, Kapıcı), Yabancıların Meydan'a girişlerini önlemek ve giriş̧ kapısını gözlemekle görevli olan, 7. Gözcü (Gözetici), Törenin konulmuş̧ düzene göre akışından sorumlu olan görevli. Öbürleri arasında, içkinin fazla kaçırılmasından da sorumlu olmalıdır. 8. Sofradar (Sofracı), Yemeklerden sorumlu olan, 9. Meydancı, temizlikçi. 10.Şaka (Doliicu), Hüseyn'in ve yoldaşlarının şehadeti anılırken içilen suyu 11.Îbrikçi (îbrikdar), ceme katılanların ellerine gülsuyu dökmekle görevli bulunan, dağıtmakla görevli olan, 12.İ̇zinci (Ayakçı), Ayakkabıları kaldırmak ve koymakla görevli olan kişi. Bu On İki Hizmet şunlardır (Melikoff, 1999 s262) Günümüzde, büyük kentlere taşınmış̧ olan cem evlerinin, köylerdeki fonksiyonunu birebir yerine getirdiği söylenemez. Cem evleri kentlerde bir takım değişikliklere uğramıştır. Öncelikle cem evleri sabit bir mekân olarak yapılmıştır. Bazı cemler düğün salonlarında yapılmakta, ceme katılanlar ise sandalyede misafir gibi oturmaktadırlar. Köylerdeki cemleri referans alan katılımcılar için bu mekân değişimi, dinî tatmin için olumsuz bir durumdur. Ayrıca, Muharrem ayının sonunda yapılan Aşure cemleri de bireyin dinî duygularını tatminden ziyade, dernek ve vakıfların gövde gösterisi görünümündedir. Saha çalışmamız esnasında, Muharrem ayının sonunda kapalı spor salonlarında beş̧-on bin kişinin katıldığı Asure cemleri organize edilmiştir. Bu cemlerde, Alevîler dinî bir katılımcıdan çok izleyici topluluğu görünümünde idiler. F. Bozkurt’a göre, kentlerde yeniden kurulan cem evleri, cem töreninin ruhuna uygun düzenlenmelidir. Cem, katılanları izleyici durumundan kurtarıp, bizzat katılabildiği rol alabildiği bir tören durumuna getirilmelidir (Bozkurt, 2000: 147). Türkler İslamiyet’e yeni girdiklerinde, ilahiler ve şiirler okuyan, Allah rızası için halka iyiliklerde bulunup onlara dünya ve ahiret saadeti yollarını gösteren dervişleri, eski inançlarındaki kutsal kabul ettikleri ozanlara benzeterek sevgiyle kabul etmişler, onlara �bağlanmışlardır. Böylece, eski ozanların yerini, ata ve baba ünvanlı dervişler almıştır. Nitekim Hazreti Peygamberin sahabelerinden sayılan Arslan Baba ile Korkut Ata ve Çoban Ata bu dervişlerdendir.( Koprulu, 1991 s19) Belli düşüncelere bağlı olan Alevi-Bektaşi şiirinde yer alan konular: Ali sevgisi, Kerbela olayından duyulan derin üzüntü, inanç katılığını yerme, bu katılığa karşı çıkıp direnme, içinde yaşanılan dünyaya bağlanma, şeriatın acımasızlığını yerme, alaya alma, içkinin etkinliği, On İki İ̇mam’a duyulan saygı, yeryüzünde süregiden düzensizlik, eğrilik, doğruluktan kaçış̧, erdemsizlik, anlamsız yasaklar, mutluluk kutluluk özlemi gibi konulardır (Eyüboğlu, 1991 s34) Seyit yöre çalışmasında, Alevi- Bektaşi kültüründeki şiir ve musikinin ana özelliğinin edebî, dinsel ve kültürel temelli formlar olması ve bunların deyiş̧, nefes, nâ’t, mî’raclama, tevhîd ve mersiye olduğunu ifade eder. Alevi-Bektaşi kültürünün edebî ve müziksel eserlerinin , 13. yüzyıldan 20. yüzyılın ortalarına kadar oluşturulduğu, o tarihten günümüze kadar çoğunlukla var olan eserlerin tekrarlandığı söyler. Yani çok fazla yeni eserin ortay çıkmadığı, sonradan yazılan eserlerin ise, sosyal, siyasi ve güncel konulara değindiği veya popülerlik içinde olduğu ifade eder. (Yöre 2011 s220) İnanç, İbadet ve Ahlak eğitiminde Ozan/Zakir/Aşıkların rolü İnanç, İbadet ve Ahlak eğitiminde de Ozan/Zakir/Aşık çok önemli rol üstlenmiştir. Prof. Dr. Osman Eğri Alevi-Bektaşi inanışında bu üç eğitimi alanını velayetnameler, erkannameler, buyruklarda, icazetnamelerde nefes ve şiirlerde incelemiştir. Aşık/Zakir/Ozanlar, AleviBektaşilikteki İnanç, İbadet ve Ahlak eğitimini günümüze ulaştırmıştır. Yedi ulu ozan, Yunus Emre gibi aşıklar kendi üslupları ile bunu aktarmışlardır. Örneğin Yunus Emre Tevhid inancını aşağıdaki dizelerle aktarmış. “Bektaşi şairlerinin çoğu, tekke ve dergah hayatını bizzat yaşayarak yakından tanıyan kimselerdir. Dervişlerin olgunlaşma süreçlerindeki engelleri, ve imkânları her gün, her saat gözlemlemektedirler. Bu gözlemler çoğu zaman onlarca yıl almaktadır ve pratik değeri bulunmaktadır. Aşıklıktan dervişlik konumuna yükselmiş olan Bektaşi şairleri, bu tecrübe ve birikimlerini nefes ve şiirlerine aynen yansıtmışlardır.” (Eğri 2013 s212) Yağar karları eriten Akar suları kurutan Topraktan Adem yaratan Ol süphanallah değil mi? Yunus emre divanı s. 152 Yedi ulu ozandan biri olan Yemini Hazreti peygambere Cebrail’in vahiy getirdiğini şu beyitlerde ifade etmektedir. Bu beyitlerle birlikte Yemini, Allah, Peygamber ve Meleklere imanı da vurgulanmış. Meğer Cebrail ol dem hazır oldu Ki Hakk’dan Ahmed’e vahy geldi Eriştirdi Rasul’e Hak şelamını Ne emrolduysa arz etti tamamın (Ozen, s52) Seyyid nesimiye göre “edeb”e aykırı olan kötü huy ve davranışlar, “insan”a yakışmamaktadır. Allah insanın yüzünü “edeb”le yaratmıştır. Fatiha Süresi’nin anlamı edeb’tir. �Edebdir vech-i insanda müşavver Aceb kudret aceb nu-u mütahher Edebdir mani-i seb-i mesanı Salat ansız dürüst olmaz mukarrer (Kürkçüoğlu 1973)(Eğri, 2013 s217) Aşık/Zakir/Ozanlar, saz ve sözleriyle Ahlak ve Edep eğitiminde de bulunmuşlar. “İnsanların kibirlenip böbürlenmelerinin ahireti unutup iyilik yapmayı ihmal etmelerinin en büyük sebebi olarak; makam, mansib, mal, mülk ve şöhret gösterilmiştir. Seyyid Nizamoğlu, talip ve dervişleri, bu tür geçici heveslere kapılmaktan sakındırmakta için şu dörtlükleri söylemiştir”. Manasip devlet deyu yelme Atlaslar giyip kurulma Aç gözünü gafil olma Çehennem’den bir koz imiş Dünyayı yiğip ni’dersin Onu sonu bırakıp gidersin Seninle bile gidecek Beş altı arşın bez imiş (Özmen 1995) (Eğri, 2013 s218) Günümüzde Aşıklık/Zakirlik/Ozanlık, müessesinin durumu Aşıklık kurumu günümüzde geleneksel çizgisini devam ettirdiği gibi, kentli ve eğitimli olan gençler bağlamaya ilgi duymakla beraber, cem ve muhabbet ortamında yetişmedikleri için aşıklığın getirdiği üslup ve edep noktasında tam temsil etmedikleri gözlenmiştir. (Dedekarginoglu, 2010 say56) Köyden kente göçle büyük şehirlerde köy ve kent kültürü iç içe yaşamaya başlamıştır. Köyden şehre gelip büyük şehirlerde tutunma uğraşı veren insanların sıkıntıları, ikilemleri, âşığın şiirine konu olarak âşıklık geleneğinin konuları yeni bir boyut kazanmaya başladı. Ortaya kentte yaşayan, kent ortamında halkın kaynağından yararlanan, geleneğe yeni açılımlar sağlayan yeni bir âşık tipi ortaya çıkmıştır. Günümüz âşıkları günümüzde gelenekten kopmaya başladılar (Artun, 1996:11-25) Alevi-Bektaşi inanç ve kültürüne özgü olarak varlığını sürdüren ve müzik eşliğinde seslendirilen unsurlardan biri de bazı şiir formlarıdır. Bu formlar, öncelikle şiir olmasından dolayı, çalışmalarda sadece edebiyat alanı içerisinde incelenmiş̧ olsa da, Alevi- Bektaşi inanç ve kültürünü güçlü bir araç olarak temsil eden (representatıon) müzik, aynı zamanda bu şiir formlarını da var eder. Alevi- Bektaşi kültürünün müziksel eserleri, günümüzde konser salonu gibi birçok mekânda, geleneksel otantisitesi dışında popüler bağlamda bir gösteri olarak da sunulur. Yani, aslında inançlarını kendi içinde yaşamaları bağlamında daha kapalı olan AleviBektaşi geleneğinin müziksel görünümü, inanç uygulamasının dışında, popüler bir temsiliyet olarak da ortaya çıkar. (Yöre, 2011 s220) Bektaşi şiiri, başlangıcından günümüze kadar belli bir çizgi üzerinde yürümüş, kendine özgü niteliklerini korumuştur. Yaklaşık yedi yüzyıllık bir dönemi kapsayan bu şiirin yazılı kaynaklara göre, dört yüzün üzerinde ozanı vardır”. (Eyüboğlu, 2000 s551) Günümüz şartlarında Aşık/Zakir/Ozanların, yetişmesi �Usta-çırak ilişkisi içerisinde, muhabbet ve cem ortamlarında yetişen Aşık/Zakir/Ozanların, şehirleşme ve göçle birlikte uygun ortam oluşturmaları en büyük sorunu teşkil ediyor. Babası Aşık Büryanı gibi kendisi de günümüzdeki en önemli Alevi ozanlarından birisi olan, “Unesco tarafından 2010 yılında yaşayan insan hazinesi ödülüne” layık görülen Dertli Divani nasıl yetiştiğini “Gözümü açtım, 5-6 yaşlarımdan itibaren babamın dizinin dibinde muhabbet ortamlarında Arif, Kamil, Aşık, Sadıkların içinde yetiştim. Çocukluğumda hatırlıyorum gece 1’lere kadar muhabbetler olurdu, Seyit Nesimi, Pir Sultan Abdal, Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli, Fuzuli, Yunus Emre gibi Ulular ve Pirlerin deyişleri, nefesleri icra edilir, ne anlama geldiği ve batını anlamları muhabbet konusu yapılırdı. Çocuk yaşta çok fazla bir şey anlamadığımı sanırdım ama hepsi kulağımda küpe olarak kaldı, bilinç altıma yetişti. Erişkin çağa geldiğimde ne kadar şanslı olduğumu sonradan fark ettim. Babam, 27 yaşımdayken hakka yürüdü, o döneme kadar ne aldıysam babamdan aldım. Sonrasında tabi Hacı Bektaş dergahı Postnişini, “devri daim olsun” Feyzullah Ulusoy ve Veliyettin Ulusoy pirimizden dergah adabında bilgiler edindim ve kendim ne katabildim kendimi ne kadar geliştirebildiysem” ifadeleriyle özetliyor.13-19 Kasım 2015, Zaman France Dertli divani, günümüzde Alevi-Bektaşi kültürünün eskiye oranla kendi inanç ve kültür özelliklerini koruma noktasında geleneksel yöntemlerden uzak kaldığı görmüş, bu sebeple yeni bir yöntem geliştirmiş. Farklı ülke ve şehirlerde yasayan Alevi-Bektaşi gençler için kültürü bulundukları mekana taşıyor. Özellikle Avrupa’da kurduğu Mekteb-i İrfan okullarıyla bu kültürün yaşatmaya çalışıyor. Divani “Son 3 yılda Fransa’da 5 noktada, Türkiye’de 2 noktada, Belçika ve Hollanda’da 2 noktada olmak üzere toplamda 14 muhabbet grubu oluştu bu gruplarda 30-40 kişilik gençlerle birikimlerimi paylaşmaya çalışıyorum. Kısacası mektep, okul, irfan, ilim Alevi-Bektaşi- Kızılbaş inancı ve inandığımız değerlerle ilgili bildiklerimizi ve yaşamımızı aktarmamız konusunda bu muhabbeti yapmaya çalışıyoruz” ifadeleriyle günümüz şartlarında kültürün devamı için bir yöntem geliştirmiş olduğunu görüyoruz. Sonuç Alevi-Bektaşi inancının geçmişten günümüze kültür ve inanç aktarımını yoğun olarak sözlü edebiyat üzerinden aktardığını gözlemliyoruz. Din, ibadet, ahlak, edeb, erkan, yol ve yaşayışa dair birikim ve üretilenler sözlü edebiyat üzerinden nesillere aktarılıyor. Sözlü edebiyat aktarında en büyük görevi dedelerle birlikte Aşık/Zakir/Ozanların, yapıyor. Saz/Bağlama da bu inanışın aktarılmasında Aşık/Zakir/Ozan’ın, en büyük yardımcısı, olmazsa olmazı durumunda hatta Alevi-Bektaşi toplumunda kutsiyet atfedilmiş. Aşık/Zakir/Ozanların, ustaçırak ilişkisi içerisinde daha çok kırsal veya küçük yerleşim alanlarında yetişme imkanı buluyorlar. Alevi-Bektaşi toplumun şehirleşmesi ve göçle birlikte birliktelik ve sosyal kontrol azalmış, dede ve Aşık/Zakir/Ozanların, toplum üzerinde etkisi azalmıştır. Aşık/Zakir/Ozanların, yetişme ve ortamında sınırlandığı için inanış ve kültür aktarımında problemler yaşanmaktadır. Kültür veya inanışın nesillere aktarımı için günümüzde ferdi olarak bazı çıkış yolları aransa da soruna henüz çaplı ve yeterli çözüm bulunamamıştır. �Kaynakça ACAR Feramuz, (2008); Danimarka Alevi Bektaşi inanç esasları, DABF bağlı kurul, 43.sayfa ARSLANOĞLU, İbrahim. (1997) İstanbul; Kul Himmet,: Ekin Yayınları. 51. Sayfa ARTUN Erman 1996, KKTC “Adanalı Âşıkların Şiirlerinde Kıbrıs Barış̧ Harekatı”, Kıbrıs Araştırmaları Dergisi, C.2, Sayı.4, ATLI, Ahmet (2005) Ankara Türk Din Musikisinde Bektaşi Nefeslerinin Yeri, Yayımlanmamış̧ Yüksek Lisans Tezi A. Ü. Sosyal Bil Enstitüsü DABF (2008) Danimarka: Alevi Bektaşi inanç esasları DABF bağlı kurul. DEDEKARGINOĞLU Hüseyin 2010 Dünkü ve Bugünkü Alevilik Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 56 DEMİ̇R, Sevgi (2009) İstanbul; Cem Evlerinde Cem Erkâni, Ritüeller ve Müzikal Formasyonlar Üzerine Analitik Karşılaştırma, Yayımlanmamış̧ Yüksek Lisans Tezi,. İ̇. U. Sosyal Bilimler Enstitüsü. EGRI Osman (Ocak 2013) İstanbul ; Alevi Bektaşi yolu, Hak Muhammed, Ali, Ufuk yayınları, sayfa 8 EGRI Osman (Ocak 2013) İstanbul ; Alevi Bektaşi yolu, Hak Muhammed, Ali, Ufuk yayınları, sayfa 212 EYÜBOĞLU, İ̇smet Zeki. (1991). İstanbul Alevi Bektaşi Edebiyatı. İ34.sayfa EYUBOGLU İsmet Zeki 2000, İstanbul Bütün yönleriyle Bektaşilik, s551 IYIYOL Fatih (2013) 24.sayfa ) (ALEVÎ-BEKTAŞ̧Î GELENEĞ̆İNDE DUVÂZLAR-DUVÂZİMAMLAR IYIYOL, Fatih (2013) Alevi Bektaşi geleneğinde Duvaz İmam,Uluslararası sosyal araştırmalar dergisi, cilt 6 sayı 27 Sayfa 21 KOPRULU Fuad, 1991 Ankara; Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara, s. 19. KUL Hasan (Ergün, 1946a: 74). duvaz Bektaş̧ı Şairleri ve Nefesleri İ-II, İ̇stanbul: Maarif Kitaphanesi KURKCUOGLU, Kemal Edip, 1973 İstanbul; (Seyyid nesimi divanından seçmeler M.E.B YayınlarıMELIKOF İrene 1999 İstanbul, Efsaneden Geleceğe Hacı Bektaş, Cumhuriyet Kitapları OKAN, Murat (2004) Ankara; Türkiye’de Alevilik (Antropolojik Bir Yaklaşım), İmge Kitabevi, s 68 OZUDOGRU, Özgür Savaş (2011) Alevilik Araştırma Dergisi 1.sayı. Uluslararası hakemli bilimsel akademik süreli yayın OZEN İsmail, 1995 Ankara Alevi Bektaşi şiirleri antolojisi ç2 s.52-100 Saypa Yayın Dağıtım OZEN İsmail, Alevi Bektaşi şiirleri antolojisi ç2 s.52-100 YEMINI Faziletname, REMZI kaptan 23. Sayfa (Alevi duaları gülbanklar, TAŞ̧GIN, Ahmet (Temmuz- Ağustos 2002): “Ayet ‘ten Nefese: Alevi -Bektaşi Edebiyatında Dönüşüm”, Yol Dergisi, 18, 28-43. TIRYAKI, Recep (2013) İstanbul: 100 Soruda Alevilik Bektaşilik? Şahı Meradan yayınları TURAN, Metin, ( Ocak 2009) Ankara Alevi ve Bektaşi Kültüründe Aşıklar ve Nefesler” UZUM, İlyas (2009) İstanbul Tarihsel ve Kültürel Boyutlarıyla Alevilik. İslam Araştırmalar Merkezi yay. S 7 YORE Seyit 2011 Türk Kültürü ve Hacı Bektaşi Veli Araştırma Dergisi sayı 60, sayfa 220 ZAMAN Suleyman (Eylül 2013) Alevilik Temel Dersleri Cilt 1/ 78.sayfa ZAMAN France 13-19 Kasım 2015 Sayfa 9 ZELYUT, Rıza. (1990) İstanbul, Hacı Bektaş̧ Veli, Hürriyet Ofset Matbaacılık ve Gazetecilik A. S. Görüşmeler Dertli divani: (2010 yılında Unesco tarafından “yasayan İnsan Hazinesi” ödülüne layık görülen Alevi-Bektaşi Ozanı) Kasım 2015 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3597 Title A name given to the resource ALEVİ-BEKTAŞİLİĞİN İNANÇ VE KÜLTÜR AKTARIMINDA OZAN’IN ROLÜ VE GÜNÜMÜZDE OZAN Author Author ÖZUYGUN, Ali Rıza Dinç, Mehmet Abstract A summary of the resource. Aşıklık/Zakirlik/Ozanlık, Alevi-Bektaşi inancında en önemli figürlerden biridir. Zakir, ibadetin yapıldığı Cem evinde, Hz Muhammed, Hz Ali ve Hacı Bektaşi Veli’nin temsilcisi konumunda Post’a oturur. Cem’i yöneten dedenin yanı başındadır. Cem’in olabilmesi için gerekli olan 12 hizmetten birisini Zâkir yapar. Dede, Cem’i Zâkirle birlikte yönetir. Alevi-Bektaşilerin “telli Kur’an” olarak kutsal bir mertebe verdikleri bağlama/saz Zâkir’e emanettir. Aşık/Zakir/Ozanlar Alevi-Bektaşi inanç, kültür, yaşayış tarzı ve öğretilerine ait kuşaktan kuşağa edindikleri bilgi birikimlerini saz ve sözle gelecek nesillere aktarırlar. Bu aktarım sürecinde kendi yorumlarını da katarlar, fakat genel çizgi ve öz’ün dışına çıkmazlar. Mevcudiyetini devam ettirme gayreti içerisinde olan bu gelenek, şehirleşme ve göçle birlikte bazı sorunlar yaşamaktadır. Gelenek, günümüz şartlarına uygun bir aktarım modeli arayışı içerisindedir. Sözlü kültür geleneğine sahip Alevilik Bektaşilik inancının yaşatılması ve aktarımında, şehirleşme ve göç sürecine bağlı ortaya çıkan problemlerin neler olduğu ele alınacaktır. Anahtar Kelimeler: Alevi-Bektaşilik, Ozan/Zakir/Aşık, Kültür Aktarımı Abstract Asik/Zakir/Ozan (minstrelsy) is one of the most important figure in the belief of Alevi-Bektasi.Zakir takes the nearest seat next to Dede who is known to be the representative of the Prophet Mohammed,Ali and Hadji Bektasi Veli.Dede directs the Cem ceremony with Zakir and Zakir makes one of the 12 services which is necessary to complete the Cem.'Saz' (which is called 'Stringed Quran'and holy for Alevi-Bektasi people) is relic to Zakir.Using 'saz' and 'words', Asik/Zakirler/Ozanlar(poet) passe their knowledge they've acquired from their culture,life style and belief to the future generations without departing from the. Although having some problems causing by urbanization and migration,this tradition endeavors to maintain its presence without being deformed. Keywords: Alavism, Bektashi Order, Minstrelsy, Poet, culture transmisson Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PI Oriental languages and literatures https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/95cc6829018cadb3460ef82dcd7cd5b7.pdf f1de7f7486aa636ef4b57f768e06eb30 PDF Text Text HÂCE MUHAMMED LUTFİ EFENDİ VE DİVANI, HULÂSATU’L-HAKÂYIK, MEKTÛBÂT-I HÂCE MUHAMMED LÜTFİ Ali Rıza Özuygun1 Murat Kezel2 Özet Yirminci yüzyıla gelindiğinde divan şiirinin etkisi azalmıştır. Ancak asırlarca bu topraklarda şekillenen bu kültür; edebiyat sahasında hâkimiyetini kaybetse de günümüze gelene kadar çeşitli yollarla varlığını sürdürmüştür. Bu gelenekten beslenen ve şiirlerinde ona ait motifleri kullanan yirminci yüzyıl şairlerimizden biri de Alvarlı Hâce Muhammed Lutfi Efendi’dir. Onun şiirleri, Hulâsatu’l-Hakâyık ve Mektubât-ı Hâce Muhammed Lütfi adlı divanda toplanmıştır. Anahtar Kelimeler: Klasik Şiir Geleneği, Yirminci Yüzyılda Türk Şiiri ,Klasik şiirin yirminci yüzyıldaki yansımaları, Alvarlı Hâce Muhammed Lutfi Efendi Dîvânı Hâce Muhammed Lutfi Efendi and Hıs Collectıons : Hulâsatu’l-Hakâyık,Mektûbât-ı Hâce Muhammed Lutfi Abstract When the time comes to twentieth century, the impact of collected poems is decreased. But for centuries, this culture which created its own properties survived till today even it has finished its influence in these lands in many ways. One of of our poets, Alvarli Hace Muhammed Lutfi is also one of the poets who lived in twentieth century and benefited from this tradition and the culture. He used the motives from that culture in his poems. His poems, collected in Hulâsatu’l-Hakâyık and Mektubât-ı Hâce Muhammed Lutfi Collection. Key Words: Classic Poem Tradition, Twentieth Century Turkish Poem, Reflections of Classic Poems in Twentieth Century, Alvarli Hace Muhammed Lutfi Collection Giriş Klasik Türk şiiri olarak da adlandırılan divan şiiri, on dokuzuncu yüzyılda etkisini yitirmeye başlamış ve yerini sırasıyla Tanzimat ve Servet-i Fünun şiirlerine bırakmışsa da bu kadim kültürün, şiir dünyamızı bütünüyle terk ettiği söylenemez. Pek çok şairimiz bir şekilde divan geleneğinin kaynaklarından beslenmiş; onun mazmun ve sanatlarını kullanmıştır. Bu şiirle bütünleşen arzu ölçüsünü, yirminci yüzyılda kullanılan – ve nispeten daha sâde olan – dile başarıyla uygulayan şairlerin sayısı hiç de az değildir. Yahya 1 2 Doç. Dr. International Burch University, Eğitim Fakültesi, TDE Bölümü, Öğretim Üyesi International Burch University, Eğitim Fakültesi, TDE Bölümü, Yüksek Lisans Öğrencisi �Kemal, Mehmet Âkif ,Fâruk Nâfiz ,Veled Çelebi, Tâhirü’l-Mevlevî , İbrâhim Alaeddin, Ferit Kam, Ali Nihat Tarlan, Arif Nihat ve adını saymadığımız çok sayıda şairimiz; divan şiirimizin farklı nazım şekillerinde çok başarılı eserler vermiş;bir kısmı da dolaylı olarak şiirlerinde o dönemin izlerini yansıtmışlardır. Bunların yanında bazı şairlerimiz hususi birkaç türde şiir yazmakla kalmamış; dîvanlar tertip etmişlerdir: Ketencizâde Mehmet Rüştü Efendi, Esad Erbilî, Hacı Ali Gâlip Efendi, Erzurumlu Osman Kemâlî, Şemsî (Hüseyin Şemsi Ergüneş ) bunlardan birkaçıdır. Bunların eserlerinde; eski dîvanlarda olduğu gibi mesnevî, kaside, gazel, müstezad, rubâi, kıta, berceste ve tarih mısraları yer almaktadır. “Eski şiirin rüzgârıyla ”şiirler kaleme alan bu şairlere divan şiirinin takipçileri demek doğru olmaz. Onların şiirlerine bakıldığında bunların eskiye nispeten daha sade bir dille yazıldıkları ve sosyal hayata, günlük hâdiselere daha fazla yer verdikleri görülür. Yirminci yüzyılda şiirleriyle klasik edebiyatımıza ait ürünler veren şairlerimizden biri de Erzurum yöresinin tanınmış simalarından Alvarlı Hâce Muhammed Lütfi Efendi’dir. Bu makalede onun divanı ele alınmaktadır. Hâce Muhammed Lütfî Efendi ve Hayatı Hâce Muhammed Lütfî Efendi 1866’da Erzurum’un Pasinler (Hasankale) ilçesine bağlı Kındığı(Altınbaşak) köyünde dünyaya geldi. Babası Hâce Hüseyin Efendi, annesi Seyyide Hatice Hanım’dır. Babası Hüseyin Efendi âlim, mutasavvıf ve şairdi. Bugün Türkiye’de pek çok insanın aşina olduğu Kadem bastın gönül tahtına sultânım safâ geldin Dil-i pür-reng-i tab-ı derde dermânım safâ geldin mısralarıyla başlayan gazel, ona aittir. Çocukluk yıllarından itibaren dini ilimlerle haşir neşir olan Muhamed Lütfi Efendi; babası Hüseyin Efendi ve Ali Efendi’nin rahle-i tedrisinde okudu. İcazet aldıktan sonra,1888’de Pasinler’de bulunan Sivaslı Camii’nde imamlık vazifesine başladı. Aynı sene içinde Hüseyin Efendi ve kardeşi Vehbi Efendi’yle beraber Bitlis’e giderek Pîr Muhammed Küfrevi’ye intisap etti. Ardından Pasinler’e döndü ve irşat faaliyetlerinde bulundu.1890’da Erzurum merkeze bağlı köylerden Dinarkom’a yerleşti ve Birinci Dünya Savaşı’na kadar burada yaşadı. 1914’te Erzincan’ın Tercan ilçesine bağlı Yavi Nâhiyesi’ne yerleşti. Bir süre sonra işgal edilen Erzurum iki sene Rusların elinde kaldı. Hâce Muhammed Lütfi Efendi bu süre zarfında imamlık yaptı ve gönüllü milis kuvvetleri toplayarak, Ermeni çeteleriyle mücadele etti. Ardından, 12 Mart 1918’de Erzurum’u teslim almak üzere yol alan ordumuza katılıp memleketine döndü. Daha sonra Pasinler’in Alvar (Âlemvar) köyüne yerleşerek burada 24 yıl ikamet etti. 1939’da Erzurum’a yerleşti ve 1956’da burada vefat etti. �Edebî Yönü ve Şâirliği: Hâce Muhammed Lütfi Efendi, çok yönlü bir şahsiyettir. Onu yerine göre bir âlim ve mutasavvıf, yerine göre at üstü de bir alperen olarak görürüz. Önemli yönlerinden biri de şairliğidir. Bugün pek çok insanımız; “Seyr eyle güzel kudret-i Mevlâ neler eyler” ve “Sen Mevlâ’yı sevende Mevlâ seni sevmez mi” mısralarıyla başlayan şiirlerin, ona ait olduğunu bilmemektedir. Oysa Hâce Muhammed Lütfi Efendi, özellikle yaşadığı dönemde Erzurum ve çevresinde kendisine haklı bir şöhret kazandıran pek çok güzel şiirin sahibidir. Kendisi, ilme irfana açık bir çevrede yetişmiş olması yönüyle henüz küçük yaşta şiirle tanışmıştı. Yaşadığı muhitte sohbetler, mutlaka konuya uygun mısra ve beyitlerle süslenirdi. Babası Hüseyin Efendi ve kardeşi Vehbi Efendi gibi o da şiire yatkındı. Onun bu yönünün gelişmesinde, babası Hüseyin Efendi’nin payı büyüktür. Gedâî mahlasını kullanan ve içli şiirleri olan Hüseyin Efendi’nin sohbet meclislerinde zaman zaman daire(def) eşliğinde ilahiler, gazeller okunurdu. Bu şiirler Yunus Emre, Niyazi-i Mısri, Mir Hamza Nigâri, Eşrefoğlu Rûmî, Fuzuli gibi şairlere ait olabildiği gibi bazen Hüseyin Efendi’nin kendi yazdıkları da seslendirilirdi. Muhammed Lütfi Efendi bir gün yazdığı bir gazeli meclisteki gazelhanlara vermiş ve bunu okumalarını istemişti. Bu gazel Hâce Hüseyin Efendi’nin dikkatini çekmiş ve bu güzel sözlerin oğluna ait olduğunu öğrenince memnun olmuştu. Elindeki bir tomar kâğıdı sobaya attığını görenler ne yaptığını sorduklarında kendisine ait şiirleri yaktığını öğrenmişlerdi. “Bundan sonda benim sözlerime ihtiyaç kalmadı.” diyen Hüseyin Efendi, bu hareketiyle oğlunun önünü açmış ve onu bu konuda teşvik etmişti. Muhammed Lütfi Efendi’nin şiirleri zamanla kulaktan kulağa yayılmış, cönk ve mecmualara kaydedilir olmuştu. Şiirlerini irticalen söylerdi ve bu dizeler, yanında bulunan Demirci Osman Efendi, Sarı Hâfız (Behlül Efendi) gibi talebeleri tarafından hızla kaydedilirdi. Daha sonra bu satırlar ezberlenir, elden ele dilden dile yayılırdı. Muhammed Lütfi Efendi; şiiri bir araç olarak kullanmıştır. Onun şiirleri bazen gönül heyecanlarının tercümanı, bazen bir dostu ikaz, bazen insanlara yol gösterme aracı, bazen bir taziye mesajı, bazen uzaklarda yaşayan dostlara yazılan birer hasretnamedir. Bu şiirler mürettep bir divan oluşturma kaygısıyla değil, ekseriyetle günün gereklerine göre şekillenmiştir. Bunlar kimi zaman bir dost meclisinde kimi zaman bir köy ziyaretinde, kimi zaman bir vedalaşma anında, hatta iftar sofrasında irticalen söylenmiş ve gerek şairin arzusuyla, gerekse yanında bulunanların bu güzel sözleri kayda geçirme adına gösterdikleri gayretle kâğıda aktarılmıştır. Onda sanatlı bir dil kullanma merakı görülmez. Ancak içinde yetiştiği kültürün de etkisiyle belâğata, edebî sanatlara, dînî –tasavvufî ıstılahlara ve klasik şiirimizin mazmunlarına hâkim olması itibarı ile şiirlerinde bunlardan sıkça faydalanmıştır. Divan şairlerinde sık görülen fahriye edasıyla -nâdiren- şiirlerini nazara verdiği de olurdu: Verd-veş bülbül-i dil şevk-i fezadır sühanım Bâde-veş mest-i müdâmâne cezadır sühanım �Nehr-i nûr feyz-i Hudâ âb-ı revân-veş dökülür Dili âgâhîlere râh-ı hüdâdır sühanım Zevk-i mey leşker-i cândır dağılur leşker-i gam Bezm-i vahdet eseri rengîn edâdır sühanım Bülbül-i bâğ-ı ezel nağmesini şerh edeyim Gül-gülistân-ı vefâ bâd-ı sabâdır sühanım beyitleriyle sözlerinin güzelliğini ve etkisini anlatırken, “Ârifâne kıl nazar eş’ârıma baldan leziz / Sâye-i lutf-i Mesîhâ ârife candan leziz” gibi ifâdelerle de sevenlerini bu şiirlerden istifadeye çağırır. Şiirlerinin Etkisi Yukarıda da ifade edildiği gibi onun şiirleri söz konusu olunca okuyucu yerine dinleyici kelimesinin kullanılması yerinde olacaktır. Özellikle kendisinin hayatta olduğu dönemde insanlar bu şiirlerden pek çoğunu dinleyerek ezberler ve bunları çeşitli vesilelerle besteli ya da bestesiz olarak okurlardı. Bugün de bunun canlı örneklerine rastlanmaktadır. Çevresindeki sevenleri gelin getirme merasimlerinde, cenazelerde, düğünlerde, sünnetlerde, zikir meclislerinde, mevlitlerde; çoğu zaman da kendi huzurunda bunları okurdu. Kendisi hayattayken gazelleri Behlül Efendi, Ebsemceli Feyzullah Efendi, Nusret Efendi; sonraki kuşaklarda da Nesîmi Ateş, Mutahhar Efendi, Hüseyin Çiftçi gibi gazelhanlar tarafından terennüm edildi. Bu gazeller bugün de gerek özel günlerde gerek radyo programlarında terennüm edilmektedir. Dîvanı : Hâce Muhammed Lütfi Efendi, hayattayken vasiyette bulunmuş, şiirlerinin kaybolup gitmesine gönlünün razı olmadığını ifade etmişti. Onun vefatından sonra babasının bu arzusunu yerine getirmek isteyen Hâce Seyfeddin Efendi, bir heyet kurmuş, uzun ve titiz bir çalışmanın ardından bu şiirleri, “Hulâsatu’l-Hakâyık ve Mektûbât-ı Hâce Muhammed Lütfî’’ ismiyle yayınlamıştı. Talebelerinden Salih Sezgin’in farklı defterleri karşılaştırmalı olarak incelemesiyle topladığı şiirler üzerine yoğunlaşılmış; seçilen şiirlerin birden fazla nüshada kayıtlı olmasına dikkat edilmişti. Bu arada mahlası olmayan şiirler genellikle her ne kadar üslup ona ait olsa da ihtiyaten -birkaç istisna dışında- bu esere alınmamıştı. Bu derleme çalışmaları sırasında ulaşılamayan, sahipleri yurt dışında bulunan nüshalardan faydalanılamadığı gibi mektup olarak şahıslara gönderilen ve kişisel hatıralar arasında saklanan pek çok şiir de divanda yer almamıştır. Araştırmalarımız sırasında rastladığımız bu �örneklerle alakalı Sarı Hafız olarak tanınan Behlül Çiftçi ile Ahmet, Cemil ve Yusuf Boybeyi’ne ait gazel defterlerini; kendisinin hürmetkârlarından Tayyar Baba ve Hanecizade Salih Efendi’ye, Narmanlı Ali Efendi’ye gönderdiği şiirleri sayabiliriz. Muhteva Şiirleri muhteva yönüyle incelendiğinde özellikle karşımıza çıkan konular tevhit, peygamber aşkı ve naatlar, zamandan şikâyet, nasihatler, dört halife ve din büyüklerine duyulan hürmet, muharrem ayı ve Kerbela’da yaşananlardır. Divanda, bu konularda yazılmış pek çok şiir yer almaktadır. Divanında bunların dışında mersiyeler, hatıralar, Erzurum’a dair bazı manzumeler, taziyename ve dost mektupları adına da kayda değer örnekler vardır. 21 yaşındayken Hâce Hüseyin Efendi’yle çıktığı Bitlis yolculuğu ve orada görüp yaşadıklarına dair hatırlarını anlattığı mesnevîde, mürşidi Pîr Muhammed Küfrevî’den de övgüyle bahseder: Bin üç yüz yedide oldum revâne Erişdim ravza-i dârü’l-emâne Cihan gülzâr içinde bir gül-i ter O şehr-i Bitlîs idi verd-i ahmer Verirdi feyz-i Feyyâz’dan nişânı Var idi Bitlis’in bir âli-şânı O dem ki ol dür-i deryâ-yı hikmet Ledünniyâtını eylerdi sohbet… Birçok şiirinde dört halifeyi birlikte anar ve etrafındakilere onları sevmeyi tavsiye eder. Bu şiirlerinden birinin her bendini Cihanda dört velî hakkâ velidir Ebûbekir, Ömer, Osman Ali’dir mısralarıyla bitirir. �Anne tarafından soyu Ehl-i Beyt’e dayanan Muhammed Lütfî Efendi, İslam tarihinde derin izler bırakan Kerbelâ olayını sıkça işlemiş, bu şiirlerinde oldukça içli bir üslup kullanmıştır: Hüseyn’in sergüzeştin ger duyarsa Gül ağlar, bülbül ağlar, sümbül ağlar der ve her sene, muharrem ayını elemle karşılar, gönlündeki Ehl-i Beyt sevgisini terennüm ederdi: Bugün mâh-ı muharremdir muhibb-i hânedân ağlar Bugün eyyâm-ı matemdir bugün Âb-ı Revân ağlar Şiirlerinin geneline bakıldığında tevhid, gönül, muhabbet, peygamber sevgisi, sahabe ve ehl-i beyt muhabbeti, duâ gibi konular ön plana çıkar. Onun manzum duaları çok içlidir. Halk arasındaki meşhur tâbirle bu dualar, yanık bir üslupla söylenmiştir. Bunlar daha sonra divanından seçmeler yapılarak “Nazlı Niyazlar” adıyla ayrıca kitaplaştırılmıştır: Yâ Rab dilerim Hazret-i Muhtâr’a bağışla Ey Zât-ı Kerîm dildeki dildâra bağışla *** Bu dârı benim başıma dâr eyleme yâ Rab Ağyâr elemin gönlüme bâr eyleme yâ Rab *** Ey şân-ı kerem afv u kerem zâtına mahsûs Sen eyle n’olur derdime dermânımı yâ Rab *** Hulâsatü’l-Hakâyık (Hakîkatlerin özü) ve Mektûbât-ı Hâce Muhammed Lütfi adıyla neşre hazırlanan divan, şu bölümlerden oluşmaktadır: 1.Mukaddime: Hâce Muhammed Lütfi Efendi’nin oğlu Hâce Seyfeddin Efendi’nin kaleme aldığı giriş yazısı ve bir hatıra… 2.Arapça Gazeller : Bu bölümde 11 gazel ile 1 kasîde (Kasîde-i Celâliye) bulunmaktadır. 3.Farsça Gazeller: Bu bölümde 7 gazele yer verilmiştir. 4.Silsiletü’z-zeheb : 64 beyitten oluşan bu kasidede, kendisinin de dahil olduğu Nakşî-Hâlidî okulunun devamı olan Küfreviye kolunun şeceresinde ismi geçen âlimleri birer beyitle zikreder. 5.İlticânâme : 76 beyitlik bir mesnevî 6.Mi’râcü’n-Neb’i : 198 beyitlik bir mesnevî �7.Mevlidü’n-Nebî : 190 beyitlik bir mesnevî 8.Gazeller: Bu bölümde 726 şiire yer verilmiştir. Erzurum yöresinde dînî içerikli pek çok şiire, özellikle def eşliğinde ve besteli olarak seslendirildikleri için gazel denmektedir. Bu münasebetle, bu kısımda farklı nazım türlerinde ve hece ölçüsüyle yazılan 726 eserin tamamı, gazeller başlığı altında sunulmuştur. Bunlardan dördü müstezad, 540 tanesi ise aruzun farklı kalıplarıyla yazılmış gazeldir. 9.Mesnevîler: Naat-ı Resûlullah : 20 beyitlik bir mesnevî İsimsiz Mesnevî İsimsiz Mesnevî : Muharrem ayı ve Kerbelâ hâdisesine dairdir. İsimsiz Mesnevî: Babası Hâce Hüseyin Efendi’yle çıktığı Bitlis yolculuğuna dair, 57 beyitlik bir mesnevî Der-vefât-ı Şeyh Abdülbâkî Efendi : Pîr Muhammed Küfrevî’nin oğlu Abdülbâkî Efendi için mersiye Vehbî Efendi için Mersiye : Kardeşi için yazdığı 32 beyitlik mersiye İlâhînâme : 35 beyitlik bir mesnevî Muhabbetnâme : 28 beyitlik bir mesnevî Sabânâme : 28 beyitlik bir mesnevî Gülün Bülbül ile Şîvesi : 23 beyitlik bir mesnevî Firkatnâme : 18 beyit İlâhî Hazretinden İlticâlar : 19 beyit Efrâd-ı Ümmet-i Muhammed’e : 20 beyit Hidâyet-i Hudâ Rehberiniz Olsun Zâhirini Bârî Hudâ mezkûr eder her dü-serâ : 12 beyit İsimsiz bir mesnevî (Bu mesnevinin ilk sekiz beyti kaydedilmiştir.) Kıt’alar Ferdler Muhammed Lütfi Efendi’nin Divanında Kullanılan Dil Şiirlerinde kullandığı dil, yaşadığı dönem itibarı ile ağır sayılmaz. Arapça ve Farsça kelimelerle dînî-tasavvufî terimleri sıkça kullanması dilinin ağır olduğunu akla getirebilir; ancak bunun pratikte böyle olmadığı gözlemlenmiştir. Onun şiirleriyle ilgilenenler ya bu sahalarda az çok bilgi sahibi olanlar ya da şiirlerine ve üslubuna aşina olanlardır. Kendisi edebî sanatlara sıkça yer vermiştir; ancak divanında özellikle sanatlı bir dil kaygısı gözlenmez. Şiirleri incelendiğinde daha ziyade teşbih, istiare, mecaz, tenasüp ve özellikle �telmih gibi çok kullanılan; eski edebiyatla alakalı derin bir vukuf gerektirmeyen sanatlardan sıkça faydalanıldığı görülür. Bir gün olur perdeyi yâr kaldırır Seyr-i cemâl ile seni güldürür Bir gün olur câhe atar Lütfî’yi Sonra Mısır şahlığına aldırır mısralarında telmih yaparak çektiği çilelerden sonra yüksek makamlara getirilen Hazreti Yusuf’un hayatına atıfta bulunur. Dünyadan bahsettiği bir gazelinde: Öyle bir meyhânedir ki zevk-i tevhid bahşeder Zehr-i dillere dâim tiryâk-ı bâkî bundadır diyerek dünyayı insanın aklını başından alan, ona tevhit sırlarını gösteren bir meyhaneye benzetir. Nice şahlar tâc ü tahtından geçüb Mecnûn-veş Oldular sahrâ-nişîn Leylâ nitâkı bundadır beytiyle de Leylâ ve Mecnun kıssasını hatırlatarak telmihte bulunur. Gülistân-ı risâletde gül-i handân olan cânân istiâresiyle peygamberlik müessesesini bir gül bahçesine, o bahçenin fertlerini güle, Hazreti Muhammed’i de yine o güller içinde ayrı bir güzelliğe sahip bir güle benzetmiştir. Mansur-âsâ âşık ol kaçma bu demde dârdan Candan ayrılmak olur ayrılmak olmaz yârdan beytinde Hallac-ı Mansur’a telmihte bulunurken, idam edilen Mansur ile dâr arasındaki tenâsüpten faydalanmıştır. Kâl ile kalan cehl-i celî râzı ne bilsün Ol zâğ-ı siyeh mezbelede yâzı ne bilsün sözleriyle de câhili yerinde sayan, kâlden hâle geçemeyen ve bu yönüyle çöplükte eşinen bir kargaya benzetir. Kimi şiirlerinde Âzerî Türkçesi’nin etkileri görülür. “Herkes yahşı men yaman, âlem buğday men saman sözleriyle tevâzuunu ifade eden şâirimizin, Sû-be-sû kûy-i dilârâyı seyâhat ederem gibi mısraları da Âzerî sahasından esintiler taşır. �Bazı şiirleri, Erzurum şivesinden izler taşır. Hidâyet-i Hudâ rehberiz olsun mısraında “rehberiniz’’ yerine kullanılan “rehberiz” kelimesinin söylenişi sadece vezne yönelik bir tasarruf değil, Erzurum konuşma dilinde sıkça rastlanan bir kullanımdır. Üslubu : Muhammed Lütfi Efendi’nin gerek hece ile gerekse aruzla yazdığı şiirlerinde içten ve akıcı bir üslup göze çarpar. Kimi şiirlerinde Yunus Emre, Niyazi-i Mısrî, Mir Hamza Nigârî, Eşrefoğlu Rûmî, Fuzulî, Nâbî gibi şairlerin etkileri görülür. Şiirlerinin ana unsuru; insanların kişisel ve genel sorunları karşısında duyarsız kalmamasıdır. Bu da eserlerine samîmî, babacan bir üslup olarak yansımaktadır. Aruzla yazdığı şiirlerinde dînî-tasavvufî terimleri daha çok kullandığı görülür. Bu şiirlerindeki üslubu nispeten okuyucuyu -daha doğrusu dinleyiciyi- yorar gibi görünse de biraz ilgi ve gayretle bu zorluk, pek çok kişi tarafından aşılmıştır. Şiirlerinin pek çoğunda hikemî tarzın etkileri görülen Muhammed Lütfi Efendi, hakîmâne söylediği şiirlerle hafızalarda yer etmiş; birçok yazılı ve sözlü ifâde, onun mısra ve beyitleriyle süslenmiştir. Her ne kadar divanında ifade edilmese de bazı şiirleri, nazîre olarak yazılmış olduğu izlenimi vermektedir: Kerem kıl kesme sultânım keremin bî-nevâlardan Keremkâne yakışır mı kerem kesmek gedalardan gazelinin bu ilk beyti,Fuzûlî divanında Kerem kıl kesme sâkî iltifâtın bî-nevâlardan Keremkâne yakışır mı kerem kesmek gedâlardan şeklinde karşımıza çıkar. Yine bir gazelinin mahlas kısmında yer alan “Şuarâ leşkerine mîr-i livadır sühanım” ifadeleri, Fuzûlî’nin “Sühânım leşker-i şu’arâya mîr-i livadır” mısraını akla getirmektedir. Divanında bulunmayan, Hânecizâde Salih Efendi’ye gönderdiği mektubundaki “Katre-i ummânı gözler gözlerim” gazeli de aynı redifleri içermesi yönüyle Eşrefoğlu Rûmî’nin “Kulluğa bel bağlayıp sultânı gözler gözlerim” gazelini akla getirmektedir. Mazmunlar Muhammed Lütfi Efendi, şiirlerinde klasik edebiyatımızın birçok mazmununu sık sık kullanmıştır. Bunlardan bazıları “Âb-ı hayat,âb-ı hayvân, âhû, ankâ, Ashâb-Kehf, âsitân, âşık, ayağ, bâde, Bâğ-ı İrem, bende, bezm, büt, bütgede, büthâne, câdû, cân, cânân, cîm-i cemal, Çâr-ı yâr, dâm-ı aşk, dem, Îsâ, dendân, dergâh, dergeh, dîdâr, dilber, dürr, ebrû, fettân, geysû, gonce, �gonce-i handân, gül-i hamrâ, gülistan, gül-izâr, gülşen, harâbistan, harem, haremgâh, Hayder-i Kerrâr, hazân, hûb, hurşîd, hümâ, İrem, işretgeh, kâkül, külbe-i ahzân, mâh, mahmur, mehrû, mey, meygede, meyhâne, murg-ı devlet, mühr-i Süleyman, müjgân, müşg, nây, nesîm, penâh, pîr-i muğân, rehnümâ, rind, sabâ, sadef, sahbâ, sâkî, seb’a-i seyyâre, sedd-i İskender, selsebîl, sihir, süreyyâ, Şâh-ı merdân, şebnem, şem’, şerâb, yâr, zülüf,…”şeklinde sayılabilir. Cismin hayâtı rûh ise ruhun hayâtı bâdedir Mey zevki dilde olmasa rûhâneler elden gider *** Ey sâkî-i devr-i zemân meyhânedir dârü’l-emân Lutfî diler bir mey hemân dem-hâneler elden gider *** Ey kemân-ebrû kamer-veş âleme verdin ziyâ Arş u ferş oldu münevver hurşîd-i eclâ mıdır *** Senin iklîm-i Çin’de müşg-feşân âhûların vardır Benim de rehgüzârında fedâ bir can-nisârım var *** Kûy-i cânâne gider bâd-ı sabâya süvâr ol *** Yâ Rab kerem et derdime Lokmân’ımı gönder Şahıslar: Divanda başta İslam peygamberi Hazreti Muhammed olmak üzere tüm peygamberlere yer veren Muhammed Lütfi Efendi’nin şirlerinde; Abdülkâdir Geylâni, Şah-ı Nakşibendî gibi din büyükleri ile çeşitli yönleriyle tarihte adı geçen şahısların isimlerine de sıkça rastlanır: Aristo, Âzer, Behram, Cemşid, Dârâ, Enverî, Firdevsî, Sâdî, Firavun, Haccac-ı Zâlim, Hassan, Hazreti Meryem, Hızır, Husrev, İskender, Kârun, Kayser, Keyhusrev, Keykubad, Kisrâ, Leyla, Lokman, Mansûr, Mecnun, Nemrud, Rüstem, Şeddad, Vâmık, Züleyhâ. Bir meserretgâhdır âlemde misli az olur Görse meddâhı olur Vâmık Söğütlü Köyü’ne *** Nübüvvet gülleri Osman Ali’dir Bu çâr-yâr velîler evvelidir *** �O bir Îsâ bin-i Meryem anı Hakk eyledi tebcil Zuhûr etdi ana İncîl beşikde hak sadâ geldi *** Ol kadar mânend-i Rüstem serv-i kadler kâmetin Kahr ile rû-ber-zemîn kânunu îcâd eyledin Tasavvufî Unsurlar : Klasik şiirimizin mazmunları içinde hatırı sayılır bir yere sahip olan tasavvufî unsurlar, divanda bol miktarda kullanılmıştır. Bunlardan bazıları: Ezel meyhânesinde bâde-i vahdet şerâb olmuş Gönülde o şerâbın katreleri dürr-i nâb olmuş Tecellîgâh-i Mevlâ’dır dil-i vîrâne-i uşşâk Sivâ serâyını yıkmış harâb-ender harâb olmuş Neredeyse her şiirinin satır aralarında gizli ya da açık tasavvufî unsurları serpiştiren Muhammed Lütfi Efendi, bir gazelinde de müstakil olarak tasavvufu anlatmıştır: Tasavvuf sâf-i dilden Hazreti Allah’a dönmektir Tasavvuf ıstılâhâtı ile sanma öğünmektir, derken onun kuru bir bilgi yığınından ibaret olmadığını, nazarîden amelîye geçildikçe bir kıymet ifade edeceğini söyler ve şöyle devam eder. Bu yolda ketm-i esrâr eylemek ağyârdan farzdır Cehâlet perdesine zâhiren vallah bürünmektir Sabîlere tezevvüc lezzetin söyleyen ahmaklar Hakîkatde olup sârık zâhir sâdık görünmektir Bu ifadelerle tasavvufun tanımını açık bir şekilde yaparken bazı şiirlerinde de avamdan ziyade, bu saha ile meşgul olanların irfanına seslenir: Nedir aşkın demi ey dil, gözü al kan olandan sor Kebâbın zevkini cânâ ciğer-biryân olandan sor Nedir sevdâ-yı sır sâkî gönülde işti’âl eyler Mey-i vahdet içüp bezm-i elest reyyân olandan sor �Nedir erbâb-ı diller şehsüvârdır râh-i ma’nâda Girüp dilhâne küncinde görüp hayrân olandan sor Bu eşyâ kim mezâhirdir nedir hikmeti zâhirdir Vukûf-i ilm-i esmâ ma’nevî Lokmân olandan sor Nedir ey Lutfî bu cûd-i vücudunda olan hikmet ‘Aref dershânesinde nâşir-i efkâr olandan sor Mahallî Edebiyat / Şahıslar : Hâce Muhammed Lütfi Efendi şiirlerinde mahallî unsurlara yer vermiştir. Divanının satır aralarında gezenler şehrin mesire yerlerinden bin bir hatime(1), halktan kişilerden şehrin yakın tarihine etki eden Ermeni zulmüne, kültürel yozlaşmadan kaynaklanan şikâyetlere varana kadar Erzurum ve Erzurumlu’yu alâkadar eden motiflerle karşılaşır. Cennet-i dünyâ desem lâyık Söğütlü köyüne Etrâfında var mıdır fâik Söğütlü Köyü’ne mısralarıyla ova köylerinden Söğütlü’yü metheden Muhammed Lütfi Efendi’nin; şehir halkının sevip saydığı Hacı İbrahim Baba, Faruk Efendi, Maksud Efendi, Kırklar İmamı gibi şahısların vefatları münasebetiyle yazdığı mersiyeler de divanında yer almıştır. Mektupları : Hâce Muhammed Lütfi Efendi’nin birçok beldede sevenleri vardı. Kendisi bunlara zaman zaman mektuplar yazar, hal hatırlarını sorardı. Bununla da kalmayıp bu mektupları onların irşat ve ikazında bir vesile olarak kullanırdı. Tasavvuf muhitlerinde Hasan Basrî’den bu yana kabul gören, çevresindekileri mektup vesilesiyle ikaz etme usulü; Muhammed Lütfi Efendi’de genellikle nasihat ve arz-ı muhabbet edâlı manzum mektuplar şeklinde göze çarpmaktadır. Bu yüzden divanına “Hulâsatü’l-Hakâyık ve Mektubât” ismi verilmiştir. Diyeceklerini manzum mektuplarla dile getiren şairimiz, zaman zaman bu şiirlerde, muhataplarını ismen zikretmiştir: Yûsuf seni ol Rabbü’l-enâm şâd ede her dem Ol kân-ı kerem lütfede dil-şâd ede her dem *** Hasan’ım ahsen-i hâli sorarsan sor sabâlardan Gezer âlem-i eşyâyı alur dersi hevâlardan �Tayyar seni Bârî Hudâ tayyâr ede cennetlere Eltâfı ile gark ede her dü cihan ni’metlere *** Dilerim her dem Hudâ’dan cân u dilden nûr-i dil Ahmed-i muhtârına yâr eyleye Sâlih seni(2) Bercesteler : Muhammed Lütfi Efendi’nin divanının son bölümünde “ferdler” başlığı altında müstakil mısra ve beyitlere yer verilmiştir: Ey mîr-i zemân şübhe ne yerler seni yerler *** Âdem oldur hak kelâmı duyduğunca şâd olur Kendünün hakkında doğru sözlere dilşâd olur *** Şiirlerinin geneline bakıldığında müstakil olarak kullanılabilecek özlü sözlere ve mısra-ı bercestelere sıkça rastlanır. Onun bu mısraları, klasik şiirimizden yapılan alıntılarla tertip edilen müntehebat kitaplarındaki seçmeleri aratmaz: Ârif-i billah olan bir ferd ile etmez cedel *** Bu derd meyhânesinde kimi gördün şâdumân olmuş *** Derd ehlinin feryâdını merhamet-i Rahman sever *** Dünyâ-yı denî dîde-i bî-dâre görünmez *** Ehl-i derd derd ehline esrârı söyler söylese *** Ehl-i dilin maksadı dildâr olur *** Ey gönül kaddimi ham etti nidem firkat-i yâr *** Ey mîr-i zaman devlet-i dünyaya güvenme �*** Ey nûr-i basar dildeki dldâra nazar kıl *** Ey şâh-ı zaman bir gün olur tahttan uçarsın *** Ezel mestânesi sermest olur dâim çeker âhı *** Garib bülbül haristân-ı belâdan âh u zâr eyler *** Gülistân-ı muhabbet bülbülünden dersin al ey dil *** Hasb-i hâlinden haber aldım garîbim gam değil *** Haste dilânın derdine dermân eder Allah *** Her dü-âlem murtefi’dir kıymeti âriflerin *** Iyd odur cânan ile can hem-dem ola bir zemân *** İhtiyârım hâricinde sevk eder sevdan beni *** İslam’da şeref emn ü eman kalmadı gitti *** Kesâfet perdesin kaldır gözünden seyret eşyâyı *** Lisânu’l-gayb olan âşık sana sırrın nihân söyler *** Lutf u kahrı yâd edince nâdimân ağlar güler *** Muhabbet bir Süleyman’dır gönül taht-ı revân olmuş �Öyle bir dîldâre bende ol ki olsun yâr-i gâr *** Öyle bir dildâre dil ver eyleye dil-şâd seni *** Pek güvenme dâr-ı dünyaya seni kabre güder *** Perîşânı bugün cânâ perîşân olmayan bilmez *** Seyr-i dildârını ârif dilde âhe söylemez *** Seyr-i dildâr ister isen dilde râhı gizlidir *** Sırr-ı tevhid seyridir bak mevc-i ummandan garaz *** Tarîk-i müstakimi tâbi-i Kur’ân olandan sor *** Yâ Rab kerem et derdime Lokmân’ımı gönder *** Yâ Rab kerem et derdimi dermana yetişdir *** Zevk-i dilden dûr olanlar şi’ri, ,inkâr eylemiş Sonuç Yirminci yüzyılda şiirleri divan geleneğinden izler taşıyan ve bu şiirin sanatlarını, mazmunlarını eserlerinde ustalıkla kullanan şairlerimizden biri de Hâce Muhammed Lütfi Efendi’dir. Onun şiirleri, bu yönüyle incelenmeye değer. Dipnotlar : (1)Bin bir Hatim: Erzurum’da yaklaşık olarak beş asırdır devam eden bir gelenektir. Bela ve musibetlerin def’i için Pir Ali Baba adındaki zatın başlattığı bu âdet, Birinci Dünya Savaşı’nı takiben uzun zaman sekteye uğramış, daha sonra Hâce Muhammed Lutfi Efendi’nin teşvik ve talebi üzerine tekrar başlatılmıştır. Buna göre yılın belli bir gününde, önceden paylaştırılıp tamamlanan hatimlerin duası yapılmaktadır. �(2)Hânecizâde Sâlih Efendi ve Tayyar Baba’ya hitâben yazdığı gazeller, divanında yer almamaktadır. Kaynaklar : -Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Prof. Dr. İskender Pala, Akçağ Yayınları -Türk Edebiyatında Mazmunlar, Ahmet Talat Onay, TDV Yayınları -Eşrefoğlu Rûmî Divanı -Mir Hamza Nigârî Divanı -Fuzûlî Dîvânı -Dîvân-ı Es’ad Erbilî -Edebiyat Lugatı, Tahirül Mevlevi, Enderun Kitabevi, Neşre Hazırlayan: Kemal Edip Kükçüoğlu,İst.1973 -Eski Türk Edebiyatında Nazım Şekilleri ve Aruz, Haluk İpekten, Dergah Yayınları,1994 -Son Devir Din Âlimleri, Sadık Albayrak -Mütevekkilzâde Hacı Ali Galip Efendi Divanı -Erzurumlu Şâirler, Hasan Ali Kâsır, Dergâh Yayınları -Hulâsatü’l-Hakâyık ve Mektûbât-ı Hâce Muhammed Lutfî, Alvarlı Efe Hazretleri İlim ve Sosyal Hizmetler Vakfı Yayınları, Damla Yayınevi, İstanbul,1996 -Nazlı Niyazlar, Damla Yayınları -Hâce Muhammed Lütfî; Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri; Hüseyin Kutlu, Damla Yayınları -Alvarlı Efe Hazretleri, Ahmet Ersöz, Nil Yayınları, İzmir, 1991 -Erzurum’un Manevi Mimarları, M. Sıtkı Aras, Erzurum Kitaplığı, Dergâh Yayınları, 1996 -Alvarlı Efe Hazretleri, Murat Kaya, Yağmur Dergisi, Sayı 81, Kasım 2015 -Alvarlı Efe Hazretleri, Prof. Dr. Veysel Güllüce, Yeni Ümit, Yıl:20, Sayı 78, Mart 2007 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3598 Title A name given to the resource HÂCE MUHAMMED LUTFİ EFENDİ VE DİVANI, HULÂSATU’L-HAKÂYIK, MEKTÛBÂT-I HÂCE MUHAMMED LÜTFİ Author Author ÖZUYGUN, Ali Rıza Kezel, Murat Abstract A summary of the resource. Özet Yirminci yüzyıla gelindiğinde divan şiirinin etkisi azalmıştır. Ancak asırlarca bu topraklarda şekillenen bu kültür; edebiyat sahasında hâkimiyetini kaybetse de günümüze gelene kadar çeşitli yollarla varlığını sürdürmüştür. Bu gelenekten beslenen ve şiirlerinde ona ait motifleri kullanan yirminci yüzyıl şairlerimizden biri de Alvarlı Hâce Muhammed Lutfi Efendi’dir. Onun şiirleri, Hulâsatu’l-Hakâyık ve Mektubât-ı Hâce Muhammed Lütfi adlı divanda toplanmıştır. Anahtar Kelimeler: Klasik Şiir Geleneği, Yirminci Yüzyılda Türk Şiiri ,Klasik şiirin yirminci yüzyıldaki yansımaları, Alvarlı Hâce Muhammed Lutfi Efendi Dîvânı Abstract When the time comes to twentieth century, the impact of collected poems is decreased. But for centuries, this culture which created its own properties survived till today even it has finished its influence in these lands in many ways. One of of our poets, Alvarli Hace Muhammed Lutfi is also one of the poets who lived in twentieth century and benefited from this tradition and the culture. He used the motives from that culture in his poems. His poems, collected in Hulâsatu’l-Hakâyık and Mektubât-ı Hâce Muhammed Lutfi Collection. Key Words: Classic Poem Tradition, Twentieth Century Turkish Poem, Reflections of Classic Poems in Twentieth Century, Alvarli Hace Muhammed Lutfi Collection Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PI Oriental languages and literatures https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/f5e0431dd21b9944b5f35a1d884e1253.docx fd929fa3f78ffcfe7bcd42b86bf9ce5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3626 Title A name given to the resource Referendum kao oblik neposrednog učešća građana u vlasti i mogućnosti njegove zloupotrebe Author Author Čizmić, Mirsad Abstract A summary of the resource. Sažetak: Neposredna demokratija predstavlja učešće građana u procesima donošenja odluka od interesa za cjelokupnu društvenu zajednicu. Na taj način se najneposrednije ostvaruje volja naroda, jer rađani u cijelosti učestvuju u vršenju vlasti. Dakle, neposredna demokratija predstavlja takav oblik političke participacije građana, u kojem građani neposredno učestvuju u odlučivanju o nekom važnom pitanju u svojoj državi. Kao najpoznatiji primjeri neposredne demokratije u svijetu su prije svega referenduma, zatim zbor građana, narodna inicijativa i pravo peticije. Neki teoretičari poput Kostadinov, B. i Barić, S. smatraju da referendum kao oblik neposrednog učešća građana u vlasti, ne odražava uvijek stvarnu volju naroda, nego volju određene populacije. Zašto je to tako, vidjet ćemo u nastavku rada kroz analizu određenih slučajeva. Nadalje, iako je referendumsko odlučivanje često poželjno, jer referendumske odluke predstavljaju neposrednu volju građana, zanemaruje se činjenica da one ipak često dovode do diskriminacije određenih populacija u datoj državi, a tu se prije svega misli na manjinske skupine (skupine homoseksualne orijentacije, nacionalne manjine i slično). Pored navedenog, osnovna bit referenduma jeste da se dođe do odluke kao izbora, a ne put do nje, jer na referendumu nema mogućnosti raspravljanja o referendumskom pitanju, nema mogućnosti pribavljanja novih informacija o datom pitanju, nema mogućnosti alternative, što dovodi kasnije do problema u implementaciji referendumske odluke. Dakle, ovo su samo neka od pitanja o kojima će se raspravljati u ovom radu. Publisher An entity responsible for making the resource available Social Sciences Research Center Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General)