19 10 3494 https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/3b225fddd4051a9821b100e8b79e1dea.pdf 5e6cd6be27157786f0ead4279ed9bb75 PDF Text Text ����     ������������� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3002 Title A name given to the resource Activism of the European court of justice in determining the relations between the EU and third countries in the field of private international law Author Author Alihodžić, Jasmina Abstract A summary of the resource. The author of the paper analyzes the opinions and decisions of the European Court of Justice that established the external competence of the EU to regulate issues in the field of private international law with third countries. Activism of the European Court of Justice, which is reflected in the unique and consistent application of EU legal sources as well as strengthening of EU competence for regulation of this area, has a direct impact on the formation of a coherent legal system and the smooth functioning of the EU internal market. However, such a role of the European Court of Justice can negatively reflect on the relations of the Member States and third countries. The above is a consequence of the fact that the EU will not always have the interest to conclude an agreement in the field of private international law with third countries, i.e. Bosnia and Herzegovina, while in the same time there is a need for the same in the case of some Member States. In this sense, this article discusses the approach according to which the effects of the European Court of Justice Activism in this regard could be mitigated. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015-12-28 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 DO 10.14706/DO15221 K Law (General) https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/caf71428da4a4b317a0a3c24c4138697.pdf fd2a5c1e13364f5abddc6a6060add964 PDF Text Text 2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9 2010, Sarajevo Activity Based Costing System and Model Application in a Marble Business Ġsmet TĠTĠZ Faculty of Economics and Administrative Sciences Suleyman Demirel University,Turkey titiz@iibf.sdu.edu.tr Harun ÖZTÜRK Faculty of Economics and Administrative Sciences Suleyman Demirel University,Turkey hazrunozt@iibf.sdu.edu.tr Davut KARAMAN Alanya Vocatıonal Hıgh School Akdeniz University,Turkey davutkaraman07@hotmail.com Abstract : As well as being the key of economic developement, the growth of national economies is the most important factor that pollutes environment, because it increases the consumption. Companies are the biggest producer and consumer in economy. Businesses manifacture their products in multiple countries and remove borders because of today‘s economic and competitive conditions. Protection and development of resources is the basis of sustainable development. Today, most businesses face difficulties about rival businesses‘ competitive power and price politics. But,for well established firms ―crises are temporary, competitiveness is permanent‖, so the target of businesses is to obtain this competitive power and sustain it. ABC system is a more accurate cost calculation method. ABC system focuses on activities instead of traditional volume based costing. ABC system focuses on what causes the formation of costs and how to make contact with costs and products. Application is made by taking a marble company as an example, and results have been evaluated. Keywords : Activity based costing system, Marble Industry, Cost Introduction The technological advences experienced in our day is not only affected the production systems but also these advences have necessitated changes in accounting structures. Because of these interactions, businesses were forced to move to the new costing system in order to adapt economic development. Companies had to use new production technologies because of the acceleration of communication and international competition (Kaygusuz & Dokur, 2009). With 1980s completely aggravated new environment and global computitive conditions, were the reasons why companies tried to develop management. The other reasons fort his efforts were (Öker, 2003): - Rapid transformation of computer use in the production process - Innovations in production technology and quality control. - Developments in the field of communication and logistics In accordance with the above-mentioned reasons, new methods and approachs that applied in production management, provided the companies to improve quality, to reduce the level of stock and losses (Hacırüstemoğlu & ġakrak, 2002) 637 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9 2010, Sarajevo In this study, the concepts of cost and accounting are analysed seperately. The advantages and disadvantages of activity-based costing system are revealed. It is tried to be understood wheter this design is appropriate for the companies by an application for marble companies. The concept of Cost The goal of all companies is to create a new value at the end of their activities. General meaning of cost is the monetary expression of sacrifices incurred for reaching the goal (Uragun, 1993). Activity-Based Cost System Activity-Based Cost System has emerged as a result of inadequacy of traditional methods . Cost elements, make distribution costs , moving from the fact that activity uses resources. Cooper and Kaplan (1988) first introduced the activity-based cost system and increased its popularity. According to Cooper and Kaplan, Activitybased cost is a strategy aimed tool not a formal accounting method. In todays increasingly competitive conditions, cost factors which used for production has to be determined exactly . Besides determining the production costs, ABC makes a database about activities and gives important information about the functions of the company. Here the concept of activity, is defined as work made in an organization (ġakrak, 1997). ABC method is based on certain assumptions. These are (Holmen, 1995): - Activities use resources, - Product/services use activities - In the method of ABC, using approach is dominant instead of spending. These assumptions reveals the structure of the model and gives the direction for operation. There is a cost pool for each activity. Process value analysis Process value analysis is a systematical analysis that is required for service fulfillment. This analysis determines all the activities that consumes the sources for producing or serving. It defines activities as creating add value and not (Arzova, 2001). The selection of distribution key ABC system provides more reliable information about cost by using multiple distribution switches instead of traditional cost methods while loading costs to products;/ services. According to this there have to be a distribution key for all activities made by the company. The key of ABC system which represents the activity best must be determined and overall production costs of the organization should be distributed with this key. Inappropriate selection of keywords can lead all efforts in vain. Therefore keys have to be determined completely. ABC system focuses on activities instead of chapters. While loading costs on products, the activities are undertaken. Products are manufactured as a result of activities. Activities consists of several subactivities. Production preparation activities can be shown as an example for sub-activities. Monitoring costs for activity headquarters ABC first installs resource costs to activity centers. Also it performs a two stage action by loading these costs to products/services. Cost carriers reflect the causation relations between activities and cost group. To avoid any distortion in product costs, they should be distributed directly to cost centers (Erdoğan, 1995). Cost Carrier Selection One of the most important stage in the design process is the selection of carrier operations. According to Cooper the selection of activitiy carriers requires two important decisions that are seperated but related (Cooper, 638 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9 2010, Sarajevo 1993: 34). How many activity carriers will be used? Which activity carriers will be used? These two decisiosare related because the quality of selected activity carrier affects the number of required activity carrier. The limits of Activity Based Cost There are certain issues that must be emphasized about activity based costing method. The following two conditions must be considered to avoid false results. First, excess capacity costs must not be loaded to product costs, because this situation causes the reduction of demand. Secondly, all research and development costs related to new products and product lines. The companies which prepare a wide R & D program for short life circled products , have to measure costs and incomes, according to the life time of the products. Marble Supply and Usage in Turkey Rock formations which can be used as marble are found in many parts of our country., Different organizations and their studies indicate that Turkey‘s marble reserves are around 14 billion tonnes. There are about 550 marble quarries. The working field is about %8. In other words, 92% of known fields are not operational. Uses of marble is construction industry, cemeteries, sculpture, jewelry making and decoration. The correct choice of marble is possible by complying with qualification standards of marble. Many factors influence to determine using places of marble. Cost Calculation of Marble At the end of each production process, production loss should be estimated and its impact on costs should be measured. While making the process of calculating, production cost is accepted for production cut. The costs of products and semi products are calculated seperately. Costs which are created in help service locations, should be loaded to products which are produced at appropriate measures. It is important to calculate the costs, correctly, in time and reliable. Therefore it is necessary to be careful about determining methods. Information about the company which ABCS application will be applied to X marble industry and Trade Company operates since 1984 in Afyon district. Its subsidiary, X Marble Industry Trade LĠmited company operates since 1998. Business manager and his assistant undertakes the administrative staff and some jobs in the department of production. There are 28 staff workers, 9 administrative staff in total 37 staff in may 2009. They produce 12000 cubic meters of marble per year. X marble industry and Trade Company exports to United States,Canada ,Germany,Italy,Middle East and Gulf Countries such as Israel,Saudi Arabia,United Arab Emirates where its a large part of exports. Existing Cost Analysis Method Businesses have a wide range of production.Production quantities and production techniques of these products differ. These differences, hardens to calculate the product costs exactly. Direct first material and tool costs are loaded directly to products and labour and general production costs are loaded indirectly. Activity Based Costing Application Activity Based Costing System based on activities in which the costs of activities consists of the resources consumed. These informations are measured from the balance of three months , january-march 2009. Direct labour costs 90.944,25 TL Business material costs 7.533,545 TL Spare parts costs 8.143,336 TL Other indirect material costs 1.403,690 TL Meal expenses 4.856,647 TL 639 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9 2010, Sarajevo Electricity expenses 2.537,226 TL Water expenses 3.870.433 TL Fuel expenses 13.230,575 TL Repair and maintenance labor costs 8.000,000 TL Vehicles expenses 1.104,267 TL Communication expenses 874,359 TL Depreciation of fixed asset management 122,152 TL departmend Stationery expenses 125,901 TL Cleaning materials expenses 432,863 TL Photocopying costs 27,669 TL Computer equipment expenses 223,933 TL Photocopying material costs 55,203 TL Fax material costs 42,000 TL Drinking water expenses 487,500 TL Comprehensive business insurance 1,895 TL Above expenses are given from balance of business. Traditional Costing System 1) Lilac Beige Marble Unit Cost = 20,14 TL Unit Sales Price = 27 TL Unit Profit = 6,86TL 2) Afyon White Marble Unit Cost = 18,97 TL Unit Sales Price = 24,5 TL Unit Profit = 5,53TL %25,4 %22,5 Activity Based costing System 1) Lilac Beige Marble Unit Cost = 14,804 TL Unit Sales Price = 27 TL Unit Profit = 12,196TL 2) Afyon White Marble Unit Cost = 12,207 TL Unit Sales Price = 24,5 TL Unit Profit = 12,293 %45,7 %50,17 Conclusions According to the results of the traditional cost system, unit cost of lilac beige marble is 20.14TL and the unit cost of Afyon marble is 18.97TL. According to the result of this method,the price of lilac beige marble is 27 TL/M2 and Afyon white marble is 24.5 TL/M2 . According to results of activity based costing system, unit cost of lilac beige marble is 14.804TL and Afyon marble is 12.207 TL. Unit sales price of lilac beige marble is 27 TL/M2 and afyon white marble is 24.5 TL/M2. The unit profit in traditional method is 5.53 TL. In activity based costing system unit profit is 12.293 TL. According to ABC system unit profit rate is 50.17% and in traditional costing system unit profit rate is 22.5%. ABC system gives more accurate and reliable information than traditional costing system. Besides all well designed and developed an activity based costing system gives positive results in both production business and service business. References ARZOVA, B.S., Faaliyet Tabanlı Maliyet Yönetimi ve Muhasebe Sistemi, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ġstanbul, 2001. COOPER, R.,R. S. KAPLAN, "How Cost Accounting Distorts Product Cost", Management Accounting, April, 1988. COOPER, R. , Activity Based Costing For Improved Product Costing, Hand Boook of Cost Management, Edited by Barry Brinker, New York, 1993. HACIRÜSTEMOĞLU, R. ve M ġAKRAK,. , Maliyet Muhasebesinde Güncel YaklaĢımlar, Ġstanbul: Türkmen Kitapevi, 2002. HOLMEN, J. S., ―ABC vs. TOC: It‘s A Matter of Time‖, Management Accounting, Vol: 76, No: 7, 1995. 640 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9 2010, Sarajevo ERDOĞAN, N. , Faaliyete Dayalı Maliyetleme, Anadolu Üniv. Yayınları, EskiĢehir, 1995 KAYGUSUZ, Sait Y., ġükrü Dokur; Maliyet Muhasebesi, Dora Yay:31, Bursa-2009 ÖKER F., ―Faaliyet Tabanlı Maliyetleme‖, Literatür Yayınları, Ġstanbul, 2003., s.17. ġAKRAK, M. , Maliyet Yönetimi, Yasa Yayınları, Ġstanbul, 1997. URAGUN, M. Maliyet Muhasebesi ve Mali Tablolar, Yetkin Basımevi, Ankara, 1993. 641 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 248 Title A name given to the resource Activity Based Costing System and Model Application in a Marble Business Author Author TİTİZ, İsmet ÖZTÜRK, Harun KARAMAN, Davut Abstract A summary of the resource. As well as being the key of economic developement, the growth of national economies is the most important factor that pollutes environment, because it increases the consumption. Companies are the biggest producer and consumer in economy. Businesses manifacture their products in multiple countries and remove borders because of today‘s economic and competitive conditions. Protection and development of resources is the basis of sustainable development. Today, most businesses face difficulties about rival businesses‘ competitive power and price politics. But,for well established firms ―crises are temporary, competitiveness is permanent‖, so the target of businesses is to obtain this competitive power and sustain it. ABC system is a more accurate cost calculation method. ABC system focuses on activities instead of traditional volume based costing. ABC system focuses on what causes the formation of costs and how to make contact with costs and products. Application is made by taking a marble company as an example, and results have been evaluated. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed HB Economic Theory https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/34526ee4960b3ca3f837d85ef7f47aa6.pdf fd2a5c1e13364f5abddc6a6060add964 PDF Text Text 2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9 2010, Sarajevo Activity Based Costing System and Model Application in a Marble Business Ġsmet TĠTĠZ Faculty of Economics and Administrative Sciences Suleyman Demirel University,Turkey titiz@iibf.sdu.edu.tr Harun ÖZTÜRK Faculty of Economics and Administrative Sciences Suleyman Demirel University,Turkey hazrunozt@iibf.sdu.edu.tr Davut KARAMAN Alanya Vocatıonal Hıgh School Akdeniz University,Turkey davutkaraman07@hotmail.com Abstract : As well as being the key of economic developement, the growth of national economies is the most important factor that pollutes environment, because it increases the consumption. Companies are the biggest producer and consumer in economy. Businesses manifacture their products in multiple countries and remove borders because of today‘s economic and competitive conditions. Protection and development of resources is the basis of sustainable development. Today, most businesses face difficulties about rival businesses‘ competitive power and price politics. But,for well established firms ―crises are temporary, competitiveness is permanent‖, so the target of businesses is to obtain this competitive power and sustain it. ABC system is a more accurate cost calculation method. ABC system focuses on activities instead of traditional volume based costing. ABC system focuses on what causes the formation of costs and how to make contact with costs and products. Application is made by taking a marble company as an example, and results have been evaluated. Keywords : Activity based costing system, Marble Industry, Cost Introduction The technological advences experienced in our day is not only affected the production systems but also these advences have necessitated changes in accounting structures. Because of these interactions, businesses were forced to move to the new costing system in order to adapt economic development. Companies had to use new production technologies because of the acceleration of communication and international competition (Kaygusuz & Dokur, 2009). With 1980s completely aggravated new environment and global computitive conditions, were the reasons why companies tried to develop management. The other reasons fort his efforts were (Öker, 2003): - Rapid transformation of computer use in the production process - Innovations in production technology and quality control. - Developments in the field of communication and logistics In accordance with the above-mentioned reasons, new methods and approachs that applied in production management, provided the companies to improve quality, to reduce the level of stock and losses (Hacırüstemoğlu & ġakrak, 2002) 637 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9 2010, Sarajevo In this study, the concepts of cost and accounting are analysed seperately. The advantages and disadvantages of activity-based costing system are revealed. It is tried to be understood wheter this design is appropriate for the companies by an application for marble companies. The concept of Cost The goal of all companies is to create a new value at the end of their activities. General meaning of cost is the monetary expression of sacrifices incurred for reaching the goal (Uragun, 1993). Activity-Based Cost System Activity-Based Cost System has emerged as a result of inadequacy of traditional methods . Cost elements, make distribution costs , moving from the fact that activity uses resources. Cooper and Kaplan (1988) first introduced the activity-based cost system and increased its popularity. According to Cooper and Kaplan, Activitybased cost is a strategy aimed tool not a formal accounting method. In todays increasingly competitive conditions, cost factors which used for production has to be determined exactly . Besides determining the production costs, ABC makes a database about activities and gives important information about the functions of the company. Here the concept of activity, is defined as work made in an organization (ġakrak, 1997). ABC method is based on certain assumptions. These are (Holmen, 1995): - Activities use resources, - Product/services use activities - In the method of ABC, using approach is dominant instead of spending. These assumptions reveals the structure of the model and gives the direction for operation. There is a cost pool for each activity. Process value analysis Process value analysis is a systematical analysis that is required for service fulfillment. This analysis determines all the activities that consumes the sources for producing or serving. It defines activities as creating add value and not (Arzova, 2001). The selection of distribution key ABC system provides more reliable information about cost by using multiple distribution switches instead of traditional cost methods while loading costs to products;/ services. According to this there have to be a distribution key for all activities made by the company. The key of ABC system which represents the activity best must be determined and overall production costs of the organization should be distributed with this key. Inappropriate selection of keywords can lead all efforts in vain. Therefore keys have to be determined completely. ABC system focuses on activities instead of chapters. While loading costs on products, the activities are undertaken. Products are manufactured as a result of activities. Activities consists of several subactivities. Production preparation activities can be shown as an example for sub-activities. Monitoring costs for activity headquarters ABC first installs resource costs to activity centers. Also it performs a two stage action by loading these costs to products/services. Cost carriers reflect the causation relations between activities and cost group. To avoid any distortion in product costs, they should be distributed directly to cost centers (Erdoğan, 1995). Cost Carrier Selection One of the most important stage in the design process is the selection of carrier operations. According to Cooper the selection of activitiy carriers requires two important decisions that are seperated but related (Cooper, 638 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9 2010, Sarajevo 1993: 34). How many activity carriers will be used? Which activity carriers will be used? These two decisiosare related because the quality of selected activity carrier affects the number of required activity carrier. The limits of Activity Based Cost There are certain issues that must be emphasized about activity based costing method. The following two conditions must be considered to avoid false results. First, excess capacity costs must not be loaded to product costs, because this situation causes the reduction of demand. Secondly, all research and development costs related to new products and product lines. The companies which prepare a wide R & D program for short life circled products , have to measure costs and incomes, according to the life time of the products. Marble Supply and Usage in Turkey Rock formations which can be used as marble are found in many parts of our country., Different organizations and their studies indicate that Turkey‘s marble reserves are around 14 billion tonnes. There are about 550 marble quarries. The working field is about %8. In other words, 92% of known fields are not operational. Uses of marble is construction industry, cemeteries, sculpture, jewelry making and decoration. The correct choice of marble is possible by complying with qualification standards of marble. Many factors influence to determine using places of marble. Cost Calculation of Marble At the end of each production process, production loss should be estimated and its impact on costs should be measured. While making the process of calculating, production cost is accepted for production cut. The costs of products and semi products are calculated seperately. Costs which are created in help service locations, should be loaded to products which are produced at appropriate measures. It is important to calculate the costs, correctly, in time and reliable. Therefore it is necessary to be careful about determining methods. Information about the company which ABCS application will be applied to X marble industry and Trade Company operates since 1984 in Afyon district. Its subsidiary, X Marble Industry Trade LĠmited company operates since 1998. Business manager and his assistant undertakes the administrative staff and some jobs in the department of production. There are 28 staff workers, 9 administrative staff in total 37 staff in may 2009. They produce 12000 cubic meters of marble per year. X marble industry and Trade Company exports to United States,Canada ,Germany,Italy,Middle East and Gulf Countries such as Israel,Saudi Arabia,United Arab Emirates where its a large part of exports. Existing Cost Analysis Method Businesses have a wide range of production.Production quantities and production techniques of these products differ. These differences, hardens to calculate the product costs exactly. Direct first material and tool costs are loaded directly to products and labour and general production costs are loaded indirectly. Activity Based Costing Application Activity Based Costing System based on activities in which the costs of activities consists of the resources consumed. These informations are measured from the balance of three months , january-march 2009. Direct labour costs 90.944,25 TL Business material costs 7.533,545 TL Spare parts costs 8.143,336 TL Other indirect material costs 1.403,690 TL Meal expenses 4.856,647 TL 639 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9 2010, Sarajevo Electricity expenses 2.537,226 TL Water expenses 3.870.433 TL Fuel expenses 13.230,575 TL Repair and maintenance labor costs 8.000,000 TL Vehicles expenses 1.104,267 TL Communication expenses 874,359 TL Depreciation of fixed asset management 122,152 TL departmend Stationery expenses 125,901 TL Cleaning materials expenses 432,863 TL Photocopying costs 27,669 TL Computer equipment expenses 223,933 TL Photocopying material costs 55,203 TL Fax material costs 42,000 TL Drinking water expenses 487,500 TL Comprehensive business insurance 1,895 TL Above expenses are given from balance of business. Traditional Costing System 1) Lilac Beige Marble Unit Cost = 20,14 TL Unit Sales Price = 27 TL Unit Profit = 6,86TL 2) Afyon White Marble Unit Cost = 18,97 TL Unit Sales Price = 24,5 TL Unit Profit = 5,53TL %25,4 %22,5 Activity Based costing System 1) Lilac Beige Marble Unit Cost = 14,804 TL Unit Sales Price = 27 TL Unit Profit = 12,196TL 2) Afyon White Marble Unit Cost = 12,207 TL Unit Sales Price = 24,5 TL Unit Profit = 12,293 %45,7 %50,17 Conclusions According to the results of the traditional cost system, unit cost of lilac beige marble is 20.14TL and the unit cost of Afyon marble is 18.97TL. According to the result of this method,the price of lilac beige marble is 27 TL/M2 and Afyon white marble is 24.5 TL/M2 . According to results of activity based costing system, unit cost of lilac beige marble is 14.804TL and Afyon marble is 12.207 TL. Unit sales price of lilac beige marble is 27 TL/M2 and afyon white marble is 24.5 TL/M2. The unit profit in traditional method is 5.53 TL. In activity based costing system unit profit is 12.293 TL. According to ABC system unit profit rate is 50.17% and in traditional costing system unit profit rate is 22.5%. ABC system gives more accurate and reliable information than traditional costing system. Besides all well designed and developed an activity based costing system gives positive results in both production business and service business. References ARZOVA, B.S., Faaliyet Tabanlı Maliyet Yönetimi ve Muhasebe Sistemi, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ġstanbul, 2001. COOPER, R.,R. S. KAPLAN, "How Cost Accounting Distorts Product Cost", Management Accounting, April, 1988. COOPER, R. , Activity Based Costing For Improved Product Costing, Hand Boook of Cost Management, Edited by Barry Brinker, New York, 1993. HACIRÜSTEMOĞLU, R. ve M ġAKRAK,. , Maliyet Muhasebesinde Güncel YaklaĢımlar, Ġstanbul: Türkmen Kitapevi, 2002. HOLMEN, J. S., ―ABC vs. TOC: It‘s A Matter of Time‖, Management Accounting, Vol: 76, No: 7, 1995. 640 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9 2010, Sarajevo ERDOĞAN, N. , Faaliyete Dayalı Maliyetleme, Anadolu Üniv. Yayınları, EskiĢehir, 1995 KAYGUSUZ, Sait Y., ġükrü Dokur; Maliyet Muhasebesi, Dora Yay:31, Bursa-2009 ÖKER F., ―Faaliyet Tabanlı Maliyetleme‖, Literatür Yayınları, Ġstanbul, 2003., s.17. ġAKRAK, M. , Maliyet Yönetimi, Yasa Yayınları, Ġstanbul, 1997. URAGUN, M. Maliyet Muhasebesi ve Mali Tablolar, Yetkin Basımevi, Ankara, 1993. 641 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 302 Title A name given to the resource Activity Based Costing System and Model Application in a Marble Business Author Author TİTİZ, İsmet ÖZTÜRK, Harun KARAMAN, Davut Abstract A summary of the resource. As well as being the key of economic developement, the growth of national economies is the most important factor that pollutes environment, because it increases the consumption. Companies are the biggest producer and consumer in economy. Businesses manifacture their products in multiple countries and remove borders because of today‘s economic and competitive conditions. Protection and development of resources is the basis of sustainable development. Today, most businesses face difficulties about rival businesses‘ competitive power and price politics. But,for well established firms ―crises are temporary, competitiveness is permanent‖, so the target of businesses is to obtain this competitive power and sustain it. ABC system is a more accurate cost calculation method. ABC system focuses on activities instead of traditional volume based costing. ABC system focuses on what causes the formation of costs and how to make contact with costs and products. Application is made by taking a marble company as an example, and results have been evaluated. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed HB Economic Theory Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3612 Title A name given to the resource ACTN3 R577X POLYMORPHISM IN GORANI POPULATION Author Author Pelivani, Sanela Abstract A summary of the resource. In humans, there are two types of gene that are expressed in skeletal muscle: α-actinin-2 (ACTN2) and α-actinin-3 (ACTN3). One of the important genes involved in sport genetics is ACTN3 gene encodes α-actinin-3, an actin binding protein which is one of the predominant components of the Z-line in the Type II (fast-twitch) fibers. The α-actinin-3 (ACTN3) gene is composed of 21 exons that is located on the long arm of chromosome 11q on band 13.2. Genetic analysis of ACTN3 gene has showed R577X polymorphism which results in conversion of the arginine at the position 577 to premature stop codon. The purpose of study is to determine genotypes of ACTN3 gene in Gorani population and comparison of these results to results of other published populations. A total of 100 individuals (50 males and 50 females) participated in current study. Examined participants were from 15 to 81 years old. Samples were extracted with salting out method while genotyping for ACTN3 gene was performed using polymerase chain reaction. The statistical analysis was done by Chi-square and by SPSS in order to estimate correlation between ACTN3 genotypes and allele frequencies in Gorani population and others. The frequency of ACTN3 RR genotype was 45%, RX was 36% and XX was 19% and allele frequencies for R was 0.63 and for X was 0.37. The frequencies of RR+RX genotypes were higher than XX genotypes. In addition, there was no big difference of ACTN3 genotypes and alleles between females and males of Gorani population. The allelic distribution of Gorani population has similarities with some European populations. According to results which are obtained in study, ACTN3 gene cannot be used as only genetic population marker, but should be used as athlete gene which is involved in finding sport talents. The present study was first study about the population of Gora. This work will be lead to other studies to determination the genetic background of Gorani population. Keywords: Alpha-actin 3 (ACTN3 gene), Gorani population, Polymerase Chain Reaction, MDS, Dendrogram Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Thesis NonPeerReviewed Q Science (General) https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/33e040bce9f97726e77e6e49dca35c28.pdf e4f62451037ad03ff4f0e54eb03f809f PDF Text Text ���������������������� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3290 Title A name given to the resource Actualities of Moralization of Contract Law Author Author Morait, Branko Abstract A summary of the resource. Summary: Morality is not acquired characteristic of a person. One is not born as a moral person, as he is born with some innate, natural laws, that can never be taken away from him. If, however, they are forcefully taken away, they keep returning again and again, in the same form and capacity. A person is virtuous or he is not. Predominant number of individuals in one social group that behave morally make up the group’s morals. However, in the essence of the matter, there is no such thing as a collective morality, just like there is no collective guilt. It is unthinkable to mark members of certain or religious group as moral and immoral, if all they are doing is obeying moral norms or codes. Morality is the way that a person treats goodness, that is, customs of goodness. Obeying these moral codes is what makes up his moral stance and moral behavior. The contract on consumer credit in Swiss francs undermining the stability of the banking market. The moral behavior of the participants of this contractual relationship would stop the current controversy. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016-04-15 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 K Law (General) https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/00078ad3b6f321d215544288c97c8829.docx 5342b35c897b00180dded2d53cba4bc6 https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/6dbac3e973c10fbb904c5cd9bbcc619a.pdf 91d59b757678d8267022ec1b339a380e PDF Text Text ADALET AĞAOĞLU’NDA BİR ANLATIM TEKNİĞİ OLARAK KURGU SORUNLARI Macit BALIK Bitlis Eren Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Bitlis / Türkiye Anahtar Kelimeler: Adalet Ağaoğlu, roman, modernizm, yazar ÖZET Türk edebiyatının, kurgu sorunları üzerine titizliğiyle de bilinen, önemli isimlerinden Adalet Ağaoğlu (d.1929) romanlarının tümünde yazar profiliyle öne çıkan, ya da otobiyografik göndermeli farklı roman kişilerine yer vermek suretiyle; okurunu hem sanat anlayışına, hem de roman yazış sürecine tanık ettirir. Hayır… (1987), Yazsonu (1980) ve Romantik Bir Viyana Yazı’nda (1993) meslekleriyle var olan ve roman sanatıyla ilgilenen bu kişilere yer verilmesi, Adalet Ağaoğlu’nun eserlerine ve roman sanatına yönelik tartışmaların, düşüncelerin ortaya çıkmasına sebep olur. Hayır…’ın kişilerinden olan Yazar, Ağaoğlu’nun romancı kimliğiyle çakışan sanat anlayışına sahipken; Yazsonu’nun iki anlatıcısından biri olan Yazar, Ağaoğlu ile birçok bakımdan benzerlik gösterir. Romantik Bir Viyana Yazı’nda ise okurla doğrudan konuşan sesin sahibi olan Ağaoğlu, klâsik yapıdaki roman sanatına ironik bir yaklaşım sergiler. Bu çalışmada, anılan üç eserde yazar kimliğiyle yer alan anlatıcı profilleri üzerinden, Ağaoğlu’nun kurguyu sorunsallaştırma biçimleri çözümlenmiştir. � https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/06f3d3056542d7439ff20fc85a63a2d7.doc dbe409231ef425a9d9e152a0e86d00e4 https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/3e35ce268b6917635a797bf43c6ed581.pdf 61bc398c06e4495fab18ac48bb11fc88 PDF Text Text ADALET AĞAOĞLU’NDA BİR ANLATIM TEKNİĞİ OLARAK KURGU SORUNLARI Macit BALIK1 Özet Türk edebiyatının, kurgu sorunları üzerine titizliğiyle de bilinen, önemli isimlerinden Adalet Ağaoğlu (d.1929) romanlarının tümünde yazar profiliyle öne çıkan, ya da otobiyografik göndermeli farklı roman kişilerine yer vermek suretiyle; okurunu hem sanat anlayışına, hem de roman yazış sürecine tanık ettirir. Yazsonu (1980), Hayır… (1987) ve Romantik Bir Viyana Yazı‟nda (1993) meslekleriyle var olan ve roman sanatıyla ilgilenen bu kişilere yer verilmesi, Adalet Ağaoğlu‟nun eserlerine ve roman sanatına yönelik tartışmaların, düşüncelerin ortaya çıkmasına sebep olur. Hayır…‟ın kişilerinden olan Yazar, Ağaoğlu‟nun romancı kimliğiyle çakışan sanat anlayışına sahipken; Yazsonu‟nun iki anlatıcısından biri olan Yazar, Ağaoğlu ile birçok bakımdan benzerlik gösterir. Romantik Bir Viyana Yazı‟nda ise okurla doğrudan konuşan sesin sahibi olan Ağaoğlu, klâsik yapıdaki roman sanatına ironik bir yaklaşım sergiler. Bu çalışmada, anılan üç eserde yazar kimliğiyle yer alan anlatıcı profilleri üzerinden, Ağaoğlu‟nun kurguyu sorunsallaştırma biçimleri çözümlenecektir. Anahtar Kelimeler: Adalet Ağaoğlu, roman, kurgu, yazar. FICTIONAL PROBLEMS IN ADALET AGAOGLU`S WORK AS A NARRATIVE TECHNIQUE Abstract Adalet Agaoglu (birth 1929), who is an important name in Turkish Litearature known with her meticulous approach to fictional problems, makes her readers become witnesses both to her approach to art and to the process of writing the novel by coming out as a novelist or by using characters in novels with autobiographic references. The placement of characters of this sort, who exist with their jobs and who deal with the art of writing novels, in Yazsonu (1980), Hayır… (1987) and Romantik Bir Viyana Yazı (1993), resulted with the appearance of discussions and ideas about the works of Adalet Agaoglu and the art of writing novels. The writer, who is a character in Hayır…, has an artistic view which is different from the novelist identity of Agaoglu, whereas the writer, who is one of the two narrators of Yazsonu, looks similar to Agaoglu in may ways. In Romantik Bir Viyana Yazı Agaoglu, who is the owner of the voice which directly talks to the reader, shows an ironic approach to the art of novel writing which has a classical structure. In this study, the ways in which Agaoglu work on the problems of fiction will be evaluated through the three mentioned pieces. Key Words: Adalet Ağaoğlu, novel, fiction, author. Giriş Romancılar genellikle ilk eserlerinde yazar kimliğiyle kurguladıkları roman kişileri üzerinden kendi roman anlayışlarına ve romancı kişiliklerine ilişkin önemli veriler sunarlar. Kurgusal düzleme taşınan bu kişiler, yazarın kendi ben‟ini yeniden inşa etme sürecinde önemli işlevlerle yüklü otobiyografik niteliklere sahiptirler. Bu roman kişilerinin gerçek yazar olduğunun kesinkes iddia edilemeyeceği gerçeğini bir yanda tutmak koşuluyla, doğru analiz 1 Yrd.Doç.Dr., Bitlis Eren Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. �edildiğinde yazarının kurgu sürecine, yazarken karşılaşılan problemlere ve kurgu sorunlarına ilişkin önemli ipuçları ortaya çıkarılabilir. Zira sanatçının eserini meydana getirirken yaşadığı “yaratma sıkıntıları, zaman zaman yaptığını yetersiz bulmanın verdiği umutsuzluk, bazen de teknik bir güçlüğü yenmenin verdiği keyif gibi okuyucunun paylaşmadığı duygular vardır ki bunları sanatçının yaşadığını” (Moran, 1991: 104) okur net bir biçimde bilemez. Okur, ancak yazar kendi gerçekliğini kurgulanmış bir kişi kullanarak aktardığı ölçüde onun yazarlık serüvenine tanıklık edebilir. Philippe Lejeune‟ün “otobiyografik pakt” olarak adlandırdığı bu durum, anlatıcı ile başkarakter arasındaki özdeşimi ve bu ikisinin de yazar hakikatine yaptığı göndermeleri açıklar. Bu açıdan kurmaca bir eser, “yazar-anlatıcı-başkarakter arasında birebir ilişki kurmadığı için ve hakikati temsil ettiğini iddia etmediği için rahatlıkla otobiyografik özellikleri ve hakikati içinde barındırır” (Aktaran: Adak, 2004: 162). Kadın yazarların özellikle “kişisel tarihleriyle hesaplaşmak” uğruna yaşantılarını kurguya aktarmaya daha yatkın oldukları, geçmişleriyle yüzleşmek adına “çoğu otobiyografik yansımalar taşıyan” metinler oluşturdukları dile getirilirken, Türk romanında bunun en yetkin örneğini Adalet Ağaoğlu‟nun ortaya koyduğunun altı çizilir (Parla, 2004: 181). Romancının eserine koyduğu yazar figürleri ve bunun Türk edebiyatındaki seyrini inceleyen Jale Parla, iki yazar tipinden söz eder. Bunlardan biri “hem edebî rolüyle hem de entelektüel vasıflarıyla mükemmel yazarlar veya edebî alanda istediklerini gerçekleştirememiş, toplumun dışına itilmiş, yabancılaşmış aciz ve yetersiz yazarlar”dır (2012: 11). Bu kişiler anlatıcı olabildiği gibi ikincil önemde bir roman kişisi de olabilirler. Hatta modernist/postmodernist metinlerde yazarın gerçek kimliğiyle romana dâhil olduğu ve okurla konuştuğu da dikkatlerden kaçmaz. Ahmet Mithat‟ın Yeryüzünde Bir Melek‟i üzerine yaptığı incelemede bu tür bir anlatıcıyı mercek altına alan Nükhet Esen‟in tespitleri incelemeye konu olan Adalet Ağaoğlu‟nun romanlarındaki anlatıcı(lar) için de geçerlidir.2 Çünkü Ağaoğlu‟nun bahsi geçen romanlarındaki anlatıcı veya başkişiler yazardır ve kendi sanatçı kişiliği ve roman sanatı hakkındaki fikirlerinin taşıyıcısı olarak işlevselleştirilmişlerdir. Adalet Ağaoğlu kurgusal bir metindeki otobiyografik yönün kaçınılmazlığının, dünya edebiyatının önemli isimlerinin hemen hepsinde görülebileceğine işaret ederken kendi 2 “Metinde yer alan dramatize edilmiş anlatıcı, ima edilen yazar olarak da adlandırılabilir. Çünkü o gerçek, tarihsel yazar değil, bu yazarın ikinci benliği, metinde kılığına büründüğü kişidir. Yazar yaşam öyküsüyle örtüşmeyen bir role bürünebilir. Bu durum gerçek yazarı ima edilen yazardan ayırır. Fakat Ahmet Mithat‟ın romanlarında bu ikisi neredeyse aynıdırlar…” (Esen, 2006: 27). �yazarlığının romanlarına yansımasına da açıklık getirmiş olur. “Kafka‟dan Paves‟e, Shakespeare‟den Hemingway‟e, Yakup Kadri‟ye kadar yazarlar aslında kendileriyle ilgili şeyleri anlatmıştır. Öyle ki, yazarlıkta yaşarlık kazanmanın yolu, ipuçları derlemekten geçiyor” (Aktaran: Uğurlu, 2010: 96). Romanda otobiyografik öğenin iç dökme, özyaşam öyküsü, bilinenin yeniden söylenmesi olarak nitelenmesi gerekecekse, Ağaoğlu bütün roman tarihinin bunlarla dolu olduğunu belirtir. Yaşadığını yazmak konusunda Ağaoğlu‟nun söyledikleri, otobiyografi anlatımının, otobiyografik olanın aşılarak anlatılması anlamına gelir (Uğurlu, 2010: 96-97). Yazarın kendisini mutlaka romanının bir yerine koyması ve bunu da kimi zaman açıktan kimi zaman ise örtük bir biçimde yapması şeklindeki otobiyografik göndermelerin Adalet Ağaoğlu‟nun roman anlayışında da yoğun karşılıkları vardır. Onun eserleri üzerine kapsamlı bir inceleme yapan Seyit B. Uğurlu3, yazarın konu hakkındaki fikirlerini şöyle aktarır: Ağaoğlu her romancının bütün romanlarında değişmeyen demirbaş bir kişisi olduğunu ve bunun da yazarın kendisi olduğunu söyler. Ona göre bu durum, romancının o romanları yazan kimse, şu ya da bu biçim altında anlatıcı oluşundan kaynaklanmaz. Roman kişilerinin yazarlarına göre var olması gibi, yazarların da kişilere göre var olmasından kaynaklanır. Bunun bir sonucu olarak roman yazarı da eseri içinde bir figür olarak yer edinebilir, romanda kendisine yeni bir iç yaşam bulabilir. Üç Beş Kişi‟nin ilk yazımında, kendisini adıyla sanıyla kitaba koyduğunu, sonra bunu romandan çıkardığını belirtir. Aynı şeyi Yazsonu‟nda yaptığını, üstte değilse de geri planda duran yazar olarak kaldığını dile getirir. Romana “ekle”diği “bu yeni boyut”u, bu “keyifli oyun”u, istediği sonucu elde edemediği, okur ve eleştirmenlerce yadırganır olmaktan çekindiği için çıkardığını söyler. Burada bir yazarın kurgusal bir kişi olarak eserlerinin kişileri arasındaki varlığının postmodern anlatılarda sıklıkla rastlanan bir durum olduğu belirtilebilir (Uğurlu, 2010: 112-113). Adalet Ağaoğlu Hayır…, Üç Beş Kişi, Yazsonu ve Romantik Bir Viyana Yazı‟nda değişmeyen bir roman kişisi olarak “yazar”a yer verir. Bu yazarlar önemli ölçüde Ağaoğlu‟na benzerlik gösterirler. Özellikle Hayır… ve Yazsonu‟nda anlatma işini üstlenen “yazar”lar, Ağaoğlu‟nun kurgu sorunlarına ayna tutmalarıyla dikkat çekerler. Romantik Bir Viyana Yazı‟nda ise yazar okurla doğrudan konuşarak roman sanatının alışıldık biçimlerine ironik bir yaklaşım içine girer. Bunun örneğinin de okurun elinde tuttuğu roman olduğunu söyleyerek romanın oluşum sürecine de açıklık getirmiş olur. Bunu bilinçli bir tercih olarak yapan Ağaoğlu‟nun kendisine benzeyen yazarlar kurgulaması “Alfred Hitchcock‟un filmlerinde yaptığı gibi „ben‟ini roman kişilerinde yansıtan yazar” (Uğurlu, 2010: 341) olarak nitelenmesine imkân tanır. 3 Adalet Ağaoğlu‟nun bütün yönleriyle incelendiği kapsamlı bir çalışma için bkz. Uğurlu, Seyit Battal, (2010), Adalet Ağoğlu’nun Hayatı, Roman ve Hikâyeleri Üzerine Bir Araştırma, Ankara, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. �Romanın Yazarı / Yazarın Romanı Türk edebiyatında alışıldık roman biçimlerinin çerçevesini kıran Adalet Ağaoğlu, “zaman romanı” (Aytaç, 1999: 223) şeklinde tarif edilen Yazsonu‟nda kendisine oldukça benzeyen ve yazar olan birinci tekil anlatıcı ile onun “uydurduğu” hikâyenin merkez kişisi olan ve yine yazar kimliğiyle öne çıkan Nevin adlı kadını kendi kişiliğinin farklı görüntüleri olarak kurgular. Romanın birinci bölümünde Akdeniz kıyısındaki bir motelde “iyice gelişmiş bir roman taslağına dek, tüm tasarıları(n)ı geride” bırakmış ve “katıksız bir dinlence” içindeki birinci tekil anlatıcı motelden gördüğü terk edilmiş yazlık bir ev üzerine bir hikâye kurgulamaya başlamıştır. Uyduracağı hikâye onun çeşitli notlar aldığı defterinden okurun önüne serilir. Bu notlar hem anlatıcının kurmayı planladığı hikâyenin kaynağını hem de oluşum sürecini dile getirdiği kadar, yazarla özdeş olan anlatıcı yazarın roman teorisine ilişkin fikirlerini de içerir. İkinci bölümde birinci tekil şahıs anlatım yerini üçünü tekil anlatıma bırakır ve hikâyesi anlatılacak olan Nevin ve yazlık evinde ağırladığı beş misafirinin maceraları dile getirilir. Romanın üçüncü bölümünde ise anlatıcı el değiştirir ve bu kez anlatma işini Nevin üstlenerek birinci tekil anlatımı sürdürür. Son bölümde ise anlatıcı yine el değiştirerek romanın başında Adalet Ağaoğlu ile özdeş ilk anlatıcıya geçilerek romanın başı ile sonunun bir çerçeve oluşturması sağlanır. Böylelikle roman bir çerçeve bir de iç anlatı yapısına sahip olur. Ayrıca hem çerçeve anlatının merkezindeki yazar-anlatıcı hem de hikâyesi anlatılan Nevin birçok yönüyle hem birbirlerine hem de Ağaoğlu‟na benzerlik gösterirler. Özellikle çerçeve anlatının anlatıcısı olan yazarın roman kurgusuna, yaratıcılığa ilişkin sözleri incelemenin konusu olan kurgu sorunlarına ilişkin bol miktarda veri sunar. Buna ek olarak romanın zaman zaman dıştan gelen bir sesle bölündüğü görülür ki bu sesin sahibinin de Adalet Ağaoğlu olduğu düşünülebilir. Müdahil sesin esas anlatıdan ayırt edilebilmesi için de yazar bunu parantez içine alır. Adalet Ağaoğlu sık sık araya girdiği bu parantez içi anlatılarda “yaratıcılığına, yazarlığına ve figürlere adeta bir edebiyat bilimcisi, sanat psikologu gözüyle, yani eleştiri mesafesinden bakar” (Aytaç, 1999: 223-224). Dar Zamanlar üçlemesinin son romanı olan Hayır…‟da ise romanın “Gece” başlıklı bölümünün hem anlatıcısı hem de anlatılanı ve Aysel‟in yakın dostu olduğu ifade edilen Yazar, Ağaoğlu‟nun roman sanatına ve kurmacaya ilişkin görüşlerini yansıtır. Oldukça uzun süren iç konuşmalarında roman sanatına yönelik konuşmalar da yer alır. Romanın yazar tarafından anlatılan bu bölümünün dışında zaman zaman Adalet Ağaoğlu‟ya ait olduğunu düşündürten ama okuru rahatsız edecek düzeyde de belirginleşmeyen müdahil bir sese de �rastlanır. Ağaoğlu kurguya müdahale ettiği bu küçük temaslarla romana üst-anlatıcı konumundan girer ve bir tür “romantik ironi” yapmış olur. Adalet Ağaoğlu, roman sanatına dair görüşlerini belirttiği söyleşilerinde en kısa zamanın romanını yazmanın peşinde olduğunu (Uğurlu, 2010: 117) vurgular. Kendisini roman yazamaya iten başlatıcı unsurun da sorgulanmaya değer bir şey olduğuna işaret eden Ağaoğlu‟na göre, bu bir görüntü, cümle, sözcük, nesne, insan yüzü vs. olabilir (Uğurlu, 2010: 112). Yazsonu‟nun bir roman kurma peşinde olan anlatıcısının bakışlarına takılan terk edilmiş yazlık, onun hayal dünyasını tetikleyen unsurdur. Yazar anlatıcı bunu; “[b]ir kimse oltasını neden, içinde tek bir balık olmadığını bildiği bir göle sarkıtır ve orada, o göl kıyısında oturup saatlerce bekler?” (s. 3) diyerek sorunsallaştırır. Bu noktada alegorik bir biçimde anlatıcının “oltasına takılan balık” yazlık evdir ve kurgulanması düşünülen hikâyenin başlangıç noktasını oluşturur. Romanın anlatıcı yazarını bir hikâye uydurmaya iten de “an‟lık bir görüntü”dür: Bir ân. Hep o ölçüye, ölçeğe sığmaz küçük ân‟lar… O ân‟lar içinde ansızın bir ışık çakar. Işığın düştüğü yer, nesne, zaman; bu ışık çakımına dek önceden bildiğiniz, algılayıp duyumsadığınız ne varsa, hepsi rengini, biçimini, derinliğini, çarpıtır; dönüştürüp değiştirir. […] Bir ân. O ân‟dı işte. Motelin yanı başındaki, bırakılmış küçük, eski evi bir iki gündür kim bilir kaç kere görmüştüm… (s. 3) Anlatıcının karşı karşıya olduğu bu görüntü ve ân‟lık ışık çakımı Ağaoğlu‟nun yukarıda değinilen kurgu anlayışının birebir yansımalarıdır. Anlatıcı, yazmamaya kararlı, dinlenmekten başka amacı olmadığını söylese de, içinde bulunduğu ortam gereği gözüne çarpan görüntü muhayyilesini harekete geçirir. Anlatıcı yazar bu durumu “bir ân, bir yerden o eve, taraçaya, bahçeye bir ışık çakmış; ben, çakan ışığın düştüğü yerde bazı şeylerin izdüşümünü görmüştüm.” (s. 5) sözleriyle aktarır. Adalet Ağaoğlu‟nun kurgu ve roman sanatına ilişkin görüşlerinin geniş bir şekilde hem Hayır…, hem de Yazsonu‟nda “ân” sorunu etrafında teşekkül ettiği görülür. Ağaoğlu‟nun “üzerine başlı başına bir romanın kurulabileceği bir ân” (Aktaran: Uğurlu, 2010: 117) olabileceği fikri, Yazsonu‟ndaki yazar anlatıcının peşinde olduğu “ân‟lık ışık çakımları”yla aktartılır. Hayır…‟da ise Aysel‟in yazar dostunun monologunda geçen “tek bir ân‟ın, o en kısa sürenin romanını yazmak” arzusu, Ağaoğlu‟nun roman sanatına ilişkin düşüncelerinin yansımalarıdır. Yazar-anlatıcının bir türlü tamamlayamadığı romanı, hem Aysel‟in üzerinde çalıştığı Aydın İntiharları ve Geleceğin Başkaldırısı adlı çalışmayla hem de Hayır… ile paralellikler gösterir. Hayır…‟ın da tamamlanamamış bir anlatı olması ve yazar dostun roman tasarımıyla oluşturduğu özdeşlik, Ağaoğlu‟nun okuru Hayır…‟ın yaratım sürecine tanıklık ettirmek istediği şeklinde algılanabilir. Yazar anlatıcının, Aysel‟in evine giden merdivenleri �çıkarken yaptığı iç konuşmalar, bir yandan roman sanatına, öte yandan Hayır…‟a yaptığı göndermelerle dikkat çeker: Kendini iyiden iyiye soyguna çıkmış bir hırsız gibi duyuyor. İçinde ele geçirilecek herhangi değerli bir şeyin bulunmadığı, bomboş bir kasanın kilidini boşu boşuna kırmış beceriksiz hırsız gibi. İşin sonunda ne bir yakınma, ne bir sevişme sahnesi, ne kurbağa yeşili kombinezon, ne bir cinayet, ne de intihar… Hatta, açılan kapıların ardında boşa dönen bir plak, bir teyp bile yok. Tablalarda yarısı yanmış bir sigara, büyük alevlerde tüten eşyalar, evraklar… İşte romanlarım da böyle. Büyük, çarpıcı olaylara yüz vermeyen şeyler yazıyorum. Basit hayatlar… Yaşandığı sürece kimseye hiçbir şey dememiş olan ne varsa, onlar kat kat açılmalı, gizlerinden sıyrılmalı, organik zamanla bilinç zamanı arasındaki uzun ve çok dolambaçlı yolda gerçekleşen, gözle görülmeyecek denli küçük aşamalı değişimler, doğan gün, patlayan fırtına, boşanan yağmur benzeri bir somutluk kazandığı an‟da ele geçirilmeli. Değişimin elle tutulur olduğu an, o tek büyülü zaman parçası yakalanmalı (s. 243). Kendisi için düzenlenen ödül törenine gelmeyen Aysel‟i merak edip evine gitmekte olan yazar dostu, daktiloda Aysel‟in incelemesine ilişkin notları görür. Yazar kendi roman tasarısıyla olan benzerliklerini şaşkınlıkla okurken üçüncü tekil anlatıcı araya girerek yaratı sancısını açığa çıkaran itiraflarda bulunur. Bu ifadelerin aynı zamanda Adalet Ağaoğlu‟nun Hayır…‟ı yazma sürecini anlattığı rahatlıkla düşünülebilir: “[R]omanı kuramıyordu işte. Aydın intiharlarını inceleyerek geleceğin başkaldırısını bulgulamaya çalışan dostuna, düşünsel faaliyet sonucu kendini sahiden özgür kılmış bir kahraman armağan edemiyordu” (s. 250). Bu ifadeler Aysel‟in öğrencisi Engin‟in de merak üzerine açtığı telefona yazar tarafından verilen cevapla bir arada düşünülünce, Hayır…‟ın belirsiz bırakılmış sonu ile yazarın roman tasarısı arasındaki benzerlik netlik kazanır: “Aysel‟e… Yani Aysel Hoca‟ya söyler misiniz lütfen… Şey… şey der misiniz? Ya da daha sonra arasam? “Nasıl isterseniz. Tiyatroya gitmişti…” Engin galiba daha konuşmak istiyordu, ama nedense kendisi kısa kesip hemen kapatıyordu telefonu. Bir an şaşkın kalıyor: Tiyatroya gitmiş. Bunu ben uydurdum. Fakat intihara göre tasarlanmış bir roman, tiyatroya gidişle bitirilemez ki… (s. 254-255). Hayır…‟ın yazar anlatıcısının peşinde olduğu roman ile Ağaoğlu‟nun romanı birçok yönden benzeşir. Ân‟ın romanını yazma arzusunda olan yazar-anlatıcı ve Ağaoğlu‟nun aynı düşünceye sahip oluşuna ek olarak, yoğun otobiyografik göndermelere sahip Aysel‟in inceleme notlarında yazılanların da yazar dostunun roman tasarımıyla olan benzerliği üçünün aynı düşünce etrafında birleştiği kanısını uyandırır. Yazar anlatıcı, Aysel‟in daktilosunda yarım kalmış bir yazıda, onun da kendisiyle ortak fikir ve duyarlılıklara sahip olmasını hem şaşkınlık hem de sevinçle karşılar: “Yeni romanını tasarlarken Aysel‟in bu incelemesinden haberi yoktu. Tıpkı Aysel‟in de roman tasarısından haberi bulunmayışı gibi. Akıllarını aynı zaman parçasında kurcalamış aynı düşünce ikisini de hem sevindirmiş, hem de açıkça ürkütmüştü.” (s. 255). Aysel de yazar dostu da başkaldırısal intihar temasının peşindedir fakat �bu fikri bir türlü tamamlayıp romanına aktaramamaktadır. Yazar‟ın yine Aysel‟in öğrencilerinden olan Alev‟le yaptığı konuşmalardan birinde “Bu çalışma… bir sanatçının, geçmişinde yalnızca hayata bağlılığı, coşku ve direnişi terennüm etmiş bulunan bir sanatçının intihar tasarımı üzerine.” (s. 262) diyerek hem tamamlanmamış bir roman olan Hayır…‟ın baş kişisi olan Aysel‟in muğlak bırakılmış akıbetine hem de Ağaoğlu‟nun belirgin bir sonla tamamlamadığı Hayır…‟ın kurgusuna yaptığı göndermelerle dikkate değerdir. Arayış içindeki yazarın romanı ile Aysel‟in intihar ve başkaldırı üzerine incelemesinin sonuçlandırılamamış olmasının yanı sıra, Aysel‟in evine giderken yazar-anlatıcının Aysel odaklı çeşitli intihar biçimlerini düşünmesi, Ağaoğlu ile birlikte bu üçlünün aynı kişiliğin farklı adlar altındaki görünümleri olarak okunmaya imkân tanır. Bu noktada Seyit Battal Uğurlu‟nun sorduğu “Aysel kimin roman kahramanıdır?” (2010: 344) sorusu önem kazanmaktadır. Hayır…‟da Adalet Ağaoğlu ile özdeş bir roman kişisi olarak Aysel‟in, aynı zamanda romanın “Gece” başlıklı bölümünün anlatıcısı olan yazar dostun roman kahramanı olduğu düşünülebilir. Ağaoğlu roman için, “uydurma, gerçek uğruna yalan, uydurmanın yolları, sinsi bir kurmaca, bir dizi yalanlar gerçeği” (Uğurlu, 2010: 108) nitelemelerini yapar. Yazsonu‟ndaki parantez içi ifadeler ve bir hikâye uydurma peşinde olan yazar-anlatıcının konuşmalarında ve Hayır…‟daki yazar-anlatıcının monologunda bu fikirlerini okurla paylaşır. Ağaoğlu‟nun roman hakkındaki görüşleri şöyledir: Tanpınar‟ın; “eserin tekniğiyle birlikte doğduğu” tezine katılan yazar, klasik romandan sonra “içsel serüvenlerin anlatıldığı roman”ın ortaya çıktığını, bunun; “karakterlerin iç dünyalarını, iç oluşumlarını anlattığı, […] onlara, hayat, dünya üzerine sorular” sorduğu, sordurttuğu ve öykünün geri planda kaldığı roman olduğunu söyler. Bu roman, “dağınık bir hayatı belli bir denge içinde bütünler. Romancı karmaşık, kaotik hale gelen hayatı, kronolojik bir olay dizisi yaratarak bütünleyemez. Çağdaş roman bu andan itibaren nesnel ve Forster‟in ifadesiyle „değerler zamanı‟ denen zaman sorunu ile yüzleşmek zorunda” (Aktaran: Uğurlu, 2010: 109). Modernist roman anlayışının özelliklerini yansıtan bu görüşlere Yazsonu ve Hayır…‟ın romancı olan kahramanlarının ifadelerinde de rastlanır. Bugünün romanının kaotik, kronolojiyi önemsemeyen, tip yaratmayan yapısına dair yukarıda görüşlerine yer verilen Adalet Ağaoğlu, Hayır…‟da gerek Aysel‟in gerçeklik algısı, gerekse yazar dostunun roman anlayışını aktararak görüşlerini kurguya yansıtır. Aysel‟in Canetti‟ye gönderme yaptığı konuşmasında; “Geleceğin gerçeği, hem aydınlık, hem karanlık, yani parçalanmış bir gerçekliktir” (s. 41) sözleri, Hayır…‟ın gerçek-kurgu ilişkisinin de şifresini verir. Aysel‟le ortak geçmişlerine dair bu düşünceler içinde evine doğru gitmekte olan yazar-anlatıcının, kendi roman anlayışı hakkındaki açıklamaları da Adalet Ağaoğlu ile benzeşir: Kırk yıllık yazarlığının demirbaşları. Bir bakıştan, bir küçük kan damlasından, bozuk bir musluktan damlayan su sesinden, önünden geçip giden cezaevi arabasından ya da denizde, siste usul �usul sallanan bir tekneden, en çok da teknenin içinde tek başına oturan bir kimseden, karşılaşılan ve an‟lık her şeyden genişleyerek kurulmaya çalışılan roman dünyaları… (s. 209). Adalet Ağaoğlu‟nun Hayır…‟daki anlatıcı yazarla özdeşliğini ortaya koyan bir örnek de onun yaratı sancısı çektiği dönemlerde yaşadıklarının birebir Aysel‟in yazar dostu tarafından da yaşandığının anlatıldığı pasajdan anlaşılır. “Aysel‟in „Aydın İntiharları ve Geleceğin Başkaldırısı‟ incelemesini romana yedirme yolunu keşfetme mutluluğunu yaşadığını” (Uğurlu, 2010: 343) söyleyen Ağaoğlu‟nun bu sevinci, tasarlamakta olduğu romanla ilgili işler yolunda gittiğinde anlatıcı-yazarın yaşadığı sevinçle anlatılır: Üstünde çalıştığı romanlarda bir bölümü dilediğine yakın biçimde yazamadığı zaman, makinesinin üstüne kapanıp ağladığını, artık tek satır yazamayacağı korkularına kapıldığını, yazdığından çok hoşnut kaldığı zamanlar ise masanın başından fırlayıp şıkır şıkır oynadığını kim biliyor? (s. 216). Aysel‟in yazar dostunun anımsamaları ve tasarıları ile üçüncü tekil anlatıcının yaptığı müdahaleler içinde Aysel‟i evinde ölü bulacağı endişesi geniş yer tutmaktadır. Yazarın, Aysel için uygun gördüğü intihar biçimlerini bir roman tasarlıyormuşçasına düşünmesi ve bu tasarıya dönük eleştiriler, Hayır…‟ın kurgusuyla olan benzerlikleri açısından dikkat çekicidir. Aşağıdaki uzun alıntı roman kahramanının romanı ile okurun elinde tuttuğu Hayır… arasındaki paralelliği ortaya çıkarması açısından önem arz etmektedir: Cansız sarkan bacakların altına da küçük bir iskemle yerleştirmeyi unutmuyor, ama yere devrilmiş bir iskemle… Korkunç bir şey bu! Korkunç olan ne? Aysel‟i sabahlık kuşağının ucunda asılı görmem mi, yoksa gereksinim duyduğum insana ikide bir böyle ölümler yakıştırıp durmam mı? Alçak! Ne yaptığını sanıyorsun sen? Kendi üstünde deneyemediğini, şimdi roman kahramanlarından birine uygun görmekle de yetinmediğini… Nicedir, içinde yaşadıkları böyle bir zaman parçasında, aydınlara yaraşır tek radikal başkaldırının artık intihar olduğunu evirip çeviriyordu kafasında. Bu kadar kıstırıldıkları, yavaş yavaş istemle ve alt kültürle uyuma zorlandıkları, sağlıklı tek bir dernek bile oluşturamadıkları bir dönemde de, intihar eden tek bir yazarın bulunmaması… Aysel‟in son araştırmasına habire alkış tutup duruşun neden sanki? Allah yine de gecinden versin, ancak uygarlık, sırası geldiğinde fare deliklerine sığınmayı onuruna yediremeyen aydınların kendilerini öldürme edimleriyle de ölçülmez mi sanki? Karşı duruş, reddediş… Rezil, leşkargası! Kendin yapsana öyleyse… (s. 222-223). Ağaoğlu röportajlarından birinde benzer görüşleri dile getirir: “Aydın sorgulayışları kaçacak fare deliklerine iltifat etmemeli. İntihar… Bu çok önemli bir konu. […] Olguya her yönüyle hayatın ve içinde, onun bir parçası olarak bakmak gerek. Bunu da HAYIR…‟da gerçekleştirmeye çalıştım zaten. İntiharı bir kaçış olarak nitelemek, acaba bir kaçış deliği imkânını her zaman açık tutmak anlamına gelmez mi?” (Aktaran: Uğurlu, 2010: 343). Bugünün romanının “tek çizgide akan zaman, tek fikir veya tek temayla kurulama”yacağını (Aktaran: Uğurlu, 2010: 109) vurgulayan Ağaoğlu bunu röportajlarında ifade ettiği gibi yazar kimliğiyle romanlarında yer alan kişilere de tekrar ettirerek kurgusal �evrendeki karşılığını oluşturur. Hayır…‟ın son bölümünde aktarılan roman tasarısının zamana değgin kısımları tam anlamıyla Ağaoğlu‟nun yukarıda belirtilen fikirleriyle paralellik gösterir: Hepsi de bir son görüntü. Ancak, kırılmış kaygan zaman parçaları yan yana dizilebilir, üst üste yığılabilir, her biri ötekinden çeşitli uzaklıklara konulabilir: Elde avuçta olmuş olanlar, elde avuçta olanlar, elde avuçta olacak olanlar… Dünler, bugünler, yarınlar… Mayıslar, martlar, eylüller, şubat, haziran, aralık ve temmuzlar. Gündoğumları, günbatımları, acılar ve sevinçler, akşamlar, geceler ve yine sabahlar… Hepsi, hep birlikte durmadan yer değiştirmektedir. Yer zamanla, zaman yerle değişmekte. Yakalandığı an‟da başka bir şeye dönüşen an, aynı nedenle sonsuz çözme, bir o kadar da birleştirme olanaklarıyla yüklüdür. Hayatın takvimi zamanı günlerle, haftalar, aylar, yıllarla sıraya dizer. Beynin takvimi bu sırayı bozar, karıştırır, ayıklar, seçer, birleştirir ve bunu, yüzünü görmeyi özlediği bir yarının merakıyla yapar (s. 274). Ağaoğlu‟nun romanlarında kurgu sorunlarının odağa alındığı bölümlerde öne çıkan başlıklardan biri de “zaman”dır. Bugünün gerçekliğinin kronolojiyi reddeden, iç içe geçmiş zaman birimlerinin oluşturduğu dengeli karmaşasının kendi roman dünyasıyla koşut olduğu fikri, incelenen romanlara yansıtılan başat unsurlardandır. Yazsonu‟nda romanın daha ilk sayfalarında Ağaoğlu yazar olan anlatıcısına, “şimdi ve gelecek, kafamda artık, yukarıda değindiğim bir yaşam parçasının izdüşümü kadar aydınlıktı” (s. 2) dedirtirken kendi sesiyle romana müdahil olduğu parantez içi ifadelerde ise zaman algısını şöyle dile getirir: (Doğrusu dünle şimdiyi, şimdiyle yarını karıştırdığım an‟larım oluyor. Bu durumda, zamanın ibresi, bir nabzın, bir yüreğin atışlarını ölçen araç iğnesinin ileri geri oynaması, bir sismograf göstergesinin inip çıkması gibi işliyor. Zaman dediğimiz, canlı bir şey. Onu, katı bir cisim örneği dondurmak, ibresini tek kipe indirgemek, düşü de, gerçeği de, geleceği de birbirinden yalıtmak olur. Özellikle şimdi, müziğin alttan alta duyulduğu, notaların nerdeyse, ayırt edilebileceği bir an‟da, bu an‟ın zaman ibresini tek kipte tutmak olanaksız. Anlatmaksa bizden bunu istiyor, bizi çifte bir yapaylığa itiyor. Bizse hep, çok kipli bir zamanı yaşıyoruz. İşte…) Yatılan yer aynı zamanda bir oturma odası olabildiği gibi, buraya açılan küçük bir mutfağı bile vardı. Kuşkusuz duş da. Motelin özel bölümlerinden birinde kalıyordum. “Kalıyorum” da denilebilir. Zaten öyle demiştim (s. 7-8). Alıntının sonunda zaman anlayışını uygulamada da göstererek tek bir kipe bağlı kalamayacağını anlatmaya çalışan Ağaoğlu, aynı romanda müdahil konumdan cümlelerin kiplerini düzeltme yoluna gider: “O eski, bırakılmış küçük ev ise bir aile albümünün alttan ilk sayfasına yapıştırılmış en silik fotoğraf benzeri, çok yakınımdaydı. (Ya da yakınımda). Büyük ve küçük iki koya da egemen balkonum vardı (Ya da, var).” (s. 7). Bunlara ek olarak, bugünün romanının “birbiriyle yankılanan birçok temayla ilerlemesi” ve “geldi-gitti‟nin, mıştı-mişti‟nin ilkel tekdüze, tek telli halinden” (Uğurlu, 2010: 109) kurtarılması gerektiğini savunan Ağaoğlu, bu düşüncelerini Yazsonu‟nda “[i]çinde yaşanırken zaman, o düz tarih çizgisini takip etmiyor” (s. 31) diyerek kurguya aktarmıştır. Bu durum okura, Yazsonu‟nun bir roman tasarlamakta olan anlatıcı-yazarı ile ona zaman zaman müdahale ederek romandaki boşlukları doldurmaya çalışan gerçek yazarın aynı duyarlılığa sahip –hatta aynı kişi- olduğunu gösterir. �Benzer bir müdahaleye Hayır…‟da da rastlamak mümkündür. Yazsonu‟nda yazarın araya girişleri roman teorisini okurla paylaşır gibi dışarıdan yapılırken Hayır…‟da yazar, anlatıcısının bıraktığı boşlukları doldurmak üzere anlatıya girer. Fakat Semih Gümüş‟ün belirttiği üzere “yazarın karışmış olması okuru tedirgin etmeyecek biçimdedir” (2000: 195). Aysel‟in törene gitmek üzere hazırlandığı bölümlerde iç sesinden “Berbere telefon edecektin hani?” sorusunu sorduktan sonra araya Adalet Ağaoğlu girerek, “Unutmuş. Şimdi ediyor” şeklinde açıklama yapar. Romana postmodernist bir hüviyet kazandıran bu müdahaleler, Aysel ile Engin‟in düş-gerçek karışımında geçen aşağıdaki diyalogunda vurgulanan cümlelerde daha da belirginleşir: “Özel hayatlarımız yok mu bizim?” Aysel (bir insanı ortalama kılan kahkahalardan birini savurarak): “Ay bunu sen mi söylüyorsun Engin? Ne zaman özel hayatlardan söz açsam, bir küfür saymaya başlamıştın…” Neyse, ortalama insan hali çok kısa sürmüştü. İşte, sesinin güzel, derin tınlaması yine: “Söylesene ne oldu? Kırkında kendin, kendinin aklına mı geldin? Otur. Anlat haydi. Kendine, dış dünyaya baskın çıkan yeni bir iç yaşam mı edindin?” Hayır, yine olmadı. O güzelim ses tınısına karşın, yine olmadı. Çenesindeki beyaz kıl ise, batmayan, batmasıyla da çıkması bir olacak olan günışığı altında parıldayıp duruyor. Uzaktaki havuzdan kurbağa vıraklamaları geliyordu. O en kederli saat. “Hiçbir şeyin, hiçbir şeye baskın geldiği falan yok Aysel. Öff, neler saçmalıyorum! Sevinçten…” Sevinmedi mi? Elbette. Hem de nasıl… (s. 162-163). Adalet Ağaoğlu‟nun kurgu ve anlatı sorunlarına ilişkin önemli bir ipucu da roman kişilerinin / karakterlerin yaratımı noktasındadır. Bu konuda da kendi görüşlerini hem roman kahramanlarına söyletir hem de söz konusu romanlarda bu teorilerini uygular. Romanda “tiplemeden öteye geçip durumları yansıtma(k)” gerektiğini savunan Ağaoğlu, bireyin iç sesine önem verir. Bir “zaman” anlatısı / romanı peşinde olduğunu sık sık ifade eden yazara göre “tarihten, toplumdan soyutlanmış, daha dünü, kendisi, geleceğiyle bağlantısı kurulamamış bireyin iç yaşamı, çağdaş gerçekçi bir roman dünyası, bir ZAMAN yazısı kurmakta” yetersiz kalır. Ona göre “edebîliği yakalama, metnin müziğini, büyüsünü elde etmekle, bu iç bakışla” mümkündür (Uğurlu, 2010: 108-109). Metnin büyüsünün bireyin iç sesinde gizli olduğunu Yazsonu‟ndaki yazar-anlatıcısına söyleten Ağaoğlu, roman kahramanlarının yaratımında izlediği yöntemi, araya girerek anlatının boşluklarını tamamladığı kısımlarda dile getirir. Ağaoğlu‟nun bu açıklamaları arasında not defterinden de sık sık bahsedilmektedir ki bu defter imgesi ileride üzerinde durulacak olan Romantik Bir Viyana Yazı’nın yaratım sürecini ifşa eden önemli bir laytmotif olarak değerlendirilebilir. Yazsonu‟nun anlatıcı-yazarı, tasarlamakta olduğu roman için birtakım imgelerin peşindeyken �gerçek yazar not defteriyle birlikte kurguya girerek kimi / neyi, nasıl kurguladığını okurla paylaşmaktan çekinmez. Roman kişilerini yaratırken onların iç sesine ve metnin müziğine özellikle vurgu yaptığı fikrinin Yazsonu‟nda fazlasıyla nesnel karşılık bulduğundan söz edilebilir. Anlatıcının Nevin‟e odaklandığı sırada onun iç dünyasına girme arzusu aynı zamanda Ağaoğlu‟nun roman kişisinin yaratımında öncelediği fikirleri yansıtır: “Yüreğim tetikte ama sabırlıyım. Bir müzik –iç sesleri- duymaya hazır tutuyorum kendimi. Ne zaman duyulacak?”(s. 62) diyen anlatıcının izini sürdüğü ses/müzik kısa bir süre sonra yakalanır. Hikâyesini uyduracağı Nevin‟in gözleri sımsıkı kapalı bir şekilde yüzerken yazar (burada Adalet Ağaoğlu) onun iç sesine ulaşmayı başarır: “(İşittim! İşitmiştim… Bir yürek atışı gibi, derin özlemlerle yüklü iç sesini duymuştum. Artık iyice belirgin. Tınısı, nerden kopup geldiği bütünüyle açık seçik. Bu ses suyun yüzüne yayılmış, iki yanındaki kayalara vurarak yankımış, ta bana ulaşmıştır: Artık gelebilirler.)” (s. 68). Yazsonu‟nun yaratı sancısı içindeki yazar-anlatıcısının roman kişisi yaratma hususundaki düşünceleri aynı zamanda okurun elinde tuttuğu romanın kahramanlarının nasıl kurgulandığı bilgisini de içermektedir. Aynı durumu Hayır…‟ın anlatma işini bir zaman sonra üstlenen önemli kişilerinden olan Aysel‟in “yazar” dostu da ortaya koymaktadır. Onun roman tasarısından haberdar olan Aysel‟in yazar dostuyla ortak duyarlılığa sahip olduğunu, aynı zamanda bu ikisinin de Adalet Ağaoğlu ile benzerliğini öne çıkaran konuşmalar arasında roman kahramanının profili hakkında yazarın dünyasına ışık tutacak bilgiler yer almaktadır: Herkesin, toplum katlarının temsilcisi olan roman kahramanlarını sevmiyorum. Bu kadarını ben de görebiliyorum. Fakat, örnekse senin kahramanların, onlar çok kendine özgü, özel kişiler. Onları tanımak güç; bizim göremediğimiz yüzler onlar (s. 233). Aysel, dostunun tasarladığı roman kahramanları hakkında konuşurken onun aynı zamanda kendini açıklayan, yani Hayır…‟ın merkez kişisini tarif eden bir değerlendirme içine girdiği görülür. Bu durum Hayır…‟ın aynı zamanda kendisini kahramanına kurgulatan bir roman olduğu fikrini de güçlendirir. Aysel‟in “[s]en ilk kez topluma aykırı bir roman kahramanı tasarlıyorsun bence. Ya da hayatta bulunmayanı romanda gerçekleştirmek.” (s. 250) şeklindeki yaklaşımının ardından “yazarın kendinde olmayanı tasarlayabileceğini” düşünmediğini eklemesi, Hayır…‟ın kendi kurgusunu da içerdiğini düşündürtür. Zira yazar dostun izini sürdüğü ama bir türlü tamamlayamadığı roman, Hayır…‟ın kendisidir. Yaratmaya çalıştığı roman kahramanı ile Aysel arasında tesadüfle açıklanamayacak kadar özdeşlik vardır. Nihayet her ikisinin adalet Ağaoğlu ile ortak duyuş ve düşüncelere sahip olduğu da göz ardı edilmemelidir. �Ağaoğlu‟nun, çağdaş romanı değerlendirirken “aktarılması gereken asıl serüvenin “insan hayatı içinden geçirilen yazınsal serüven” olduğunu söyler. Yine de okuru eski alışkanlıklarından büsbütün etmemek için, romancılar, çoğu kez o „Bitti‟ler yerine, orkestradaki davul tokmağının son notanın beynine inmesi benzeri bir tümceyle, romanın sona erdiğini vurgu”larlar. Ağaoğlu, kendisinin de romanlarını sonlandırırken, “şimdilik bu kadar” anlamında, açık kalan sahneye, hafif, tül cinsinden bir perde çektiğini söyler. Ona göre yazar her ne kadar romanın sonunu planlasa da, bu sonu bütünüyle bilemez. Ancak eseri sona erdirmek büyük bir çaba gerektirir. Roman kişilerinin akıbetinin belirsiz olmasının daha iyi olduğu görüşünü savunan (Uğurlu, 2010: 110-111) Ağaoğlu, Hayır… ve Yazsonu‟nda bu düşüncelere nesnel karşılık sağlar. Yazsonu‟nun yazarla özdeş anlatıcısı, kurgulamak istediği romanın sonunda Nevin‟in akıbetiyle ilgilenmediğini açıkça söyleyerek Ağaoğlu‟nun “belirsiz son” düşüncesini yansıtır: “Eve hepsinden önce gelen kadının ölmüş mü, delirmiş mi, ne olmuş olduğu beni hiç ilgilendirmiyor. Belirli, kesin bir son peşinde değilim. Her şey gibi ortasında bir süre yaşadığım bu doğa parçası için de belirgin son arayamazdım.” (s. 17). Adalet Ağaoğlu‟nun bir söyleşisinde romanın sonuna ilişkin dile getirdiği ve yukarıda alıntılanan düşünceleri, neredeyse aynı kelimeler kullanılarak bu kez roman kişisi tarafından dillendirilir. “Es‟ler, pes‟ler, kreşendo‟lar olacak, son notaya doğru durmadan koşulacak, en son nota ya bir davul tokmağı, ya giderek silinip sönen bir yayın tınlaması, bir solukluk üflemenin ince ti sesi olacaktır. Bu, yüzyıllar boyudur insanlara yineleniyor. (Yine de herkes televizyon başlarında soruyor: Sonu ne olacak?)” (s. 26). Hayır…‟ın sonunda da Aysel ile yazar dostunun sıklıkla vurguladığımız özdeşliği yazar tarafından ifade edilir: “Bu noktada hayatları denli ölümleri de birbirine karışıyor. Uzun bir romanın sonunu organik zamanla gelecek zaman arasındaki gölgeli alanda bırakabilirsin. İkiye ayrılmış bir zamanı okura karanlık ve aydınlık olarak birlikte sunabilirsin. Böylece izleyiciye el koymaktan, bu zorbalıktan kaçınabilirsin. Ama, kendi kendinin efendisiysen, kendine kendin el koymak zorundasın.” (s. 254). Yazarın, romanın sonunu belirsiz bırakmak gerektiğine ilişkin görüşünü yansıtan bu açıklamaların sahibinin romanın dışındaki bir sese –Adalet Ağaoğlu‟na- ait olması; Aysel‟in Aydın İntiharları ve Geleceğin Başkaldırısı adlı çalışma, dostunun roman tasarısı ve Ağaoğlu‟nun Hayır…‟ının kesişim noktasını oluşturmaktadır. Yazsonu romanının sonunda da Hayır…‟la ortak bir şekilde, biri tarafından kurgulandığının ifşasına yer verilir. Belirgin bir son mantığına karşı çıkan Ağaoğlu, Yazsonu‟nun son bölümünde tekrar anlatma işini ele alan yazar-anlatıcısına, hikâyesini �anlattığı Nevin‟in bir uydurma olduğunu, bunu tekrar yapabileceğini, onu “yeniden bir rampanın başında” duran otobüsten, elinde yazı makinesi ile indiği görüntüsünü kurabileceğini söyletir. Bu sözler aynı zamanda kendisinin de bir kurgu nesnesi olduğunu açıklar, zira o da aynı yol ağzında, elinde çantası ve yazı makinesiyle inmiş ve motele gitmiştir. Hayır…‟ın “AN” başlıklı bölümü ise romanın bit(mey)eceğinin ama istendiğinde yeniden kurgulanabileceğinin, belirgin bir sonunun olmayacağının ve okura bunların kurmacadan ibaret olduğunun açıklandığı bölümdür. Bu son bölümde Ağaoğlu, yaratım sürecinin özetini okura anlatmak için anlatıya düşünsel kimliğiyle tekrar girmiştir: İşte genç bir bilim adamı kendini hızla giden trenin altına atmıştır. Aynı zamanda işte, olgun yaşta, belki de yaşlıca bir kadın, durgun suda, sisle çevrelenmiş bir sandalın içinde oturmaktadır. Akşamdır. Zaman ilerlemiştir. Aynı an‟da gerilemiştir de. Boş bir sandal, sisi yararak uzaklaşmaktadır. Kararlılıkla. Sabahtır. Uykuyla uyanıklık arasıdır. Baştan alabilirim. Parçaları kendimce yan yana dizebilir, üst üste yığabilir, birini ötekinden farklı uzaklıklara koyabilirim (s. 274). Adalet Ağaoğlu Hayır…‟ın anlatımı boyunca ilk kez böylesi okurun karşısında açığa çıkarak yazarlığını, yaratım sürecini ve okurun elindeki romanı ifşa eder. Yazarın okura bol bol tuzaklar kurduğu, kurgunun ironisini yaptığı ve ilk kez saklanmadan, açıktan açığa okurla konuştuğu Romantik Bir Viyana Yazı‟nda bir anlatım tekniği olarak kurgu sorunları farklı bir açıdan romana yansıtılır. Roman-tik Bir İroni Romantik Bir Viyana Yazı, Ağaoğlu‟nun incelemeye konu olan iki romanından farklı bir teknik ve muhtevaya sahiptir. İlk okuyuşta algılanması zor, yazarın bilinçli bir şekilde karmaşık hale getirdiği kurgusundan dolayı okuru çoğu kez yanılgıya itecek denli iç içe geçmiş katmanlardan oluşan yapısıyla ayrı bir başlık altında değerlendirilmeyi hak eden bir roman. Hayır… ve Yazsonu‟na, roman kişilerinin yazar hatta romancı olmasıyla benzerlik gösterirken, aynı bilincin farklı kişi-lik-ler altında ortaya çıkmasıyla ötekilerden farklı, iz sürmesi oldukça çaba gerektiren bir kurguya sahiptir. Bu zorluklara rağmen metnin derin yapısı iyi okunduğunda, Ağaoğlu‟nun bu romanda da kurgu sorunlarına ilişkin görüşlerini adı yine “yazar” olan veya yazma tutkusu olan kişilerine anlattırdığı gözlenir. Bunun ötesinde anlatının kurmaca yapısını bozmak, okuru yanılsamadan uyandırmak pahasına bizzat kendi sesiyle romana girerek yazı ve kurgu konusundaki düşüncelerini açıklar. Türk romanında Ahmet Mithat‟ı anımsatırcasına okunanların birer kurmaca (uydurma) olduğunu açığa çıkaran �Ağaoğlu, bu romanında “edebiyat biliminde romantik ironi terimiyle anlatılan bir anlatım tekniği”nin (Aytaç, 1999: 354) yetkin örneklerinden birini vermiştir. Romantik‟te kurguyu kurgulayan, kurmacayı ironik bir anlatımla ele alan anlatıcıyazar ve yazmaya tutkun diğer roman kişilerine yer verirken Ağaoğlu, bu düşüncelerini adeta okurun elindeki Romantik Bir Viyana Yazı‟yla örnekler. Başka bir deyişle Romantik Bir Viyana Yazı, kendini kurgulayan ve kurgulama sürecinde karşılaşılan yaratı sorunlarını merkeze alan bir romandır. Hayır… ve Yazsonu‟nda “tül” benzeri bir perdenin ardından okura kendini gösteren Ağaoğlu, Romantik‟te aradaki perdeyi iyice kaldırarak anlatıyı eline alır ve okurla doğrudan konuşur. Bu değişimi Ağaoğlu‟nun romanlarında geç modernizmden postmodernizme giden sürecin habercisi olarak niteleyen Uğurlu, Romantik‟te roman sanatının daha farklı bir konumdan, alaycı bir bakış açısıyla ele alındığına işaret eder (2010: 671). Romanın başında A.A imzasıyla yer alan bir ibare okuru roman boyunca karşısına çıkacaklar için önceden hazırlama işlevi görür. Ayrıca yazar romanın ön kabul ve şartlarla, hazır kalıp düşüncelerle okunmaması gerektiğini, zira bu romanın sınıflandırılmış roman türlerinden herhangi birine uymadığını önceden bildirir. Bu nottan anlaşıldığı kadarıyla Ağaoğlu klasik gerçekçi romanlara da ince bir gönderme yapmaktadır. Klasik gerçekçi romanlarda yer alan ve romanın gerçekle birebir ilişkisinin olmadığını ifade eden cümlelerin aksine Ağaoğlu şöyle der: “Bu sayfalardaki tüm kişi, yer, kitap adlarının, tarihlerin, coğrafyaların “gerçekliklerle” her türlü ilişkisi vardır. Sadece kitabın okunup üflenmiş roman kategorilerinden hiçbiriyle hiçbir ilişkisi yoktur. Yazarın özlemi bu romanın kafalarda önden hazır herhangi bir kalıba sokulmadan anlatılmasıdır.” Ağaoğlu, son dönemlerde edebiyat dünyasında ilgi gören bir eğilim olan postmodernizm hakkındaki düşüncelerini romanın tik‟e yakalanması olarak ifade eder. Onun bu konudaki görüşleri, romanın başına koyduğu notun anlaşılması ve yorumlanmasına adeta rehberlik etmektedir: Yaşanan belirsizlik döneminin sancılarından doğmuş olan postmodernizm irdeleniyor ve Türkiye‟de, romanları o şablon içine koyarak okuma tehlikesi” doğuyor. Ağaoğlu‟na göre, yazar kadar kendini birey olarak var edebilme koşulları daha güç olan ve dağınık yaşayan, hayatını bir yaratıyla bütünleme çabasına girmemiş okur, bu “tehlikeli” okuma ile şartlandırılmaktadır. Bu “yeni bir ideoloji” için de okuma durumuna karşı uyarıda bulunulmalıdır (Aktaran: Uğurlu, 2010: 112). Romanın bir ve ikinci bölümlerinde, yeğenleriyle Hyde Park‟ta dolaşmaya çıkmış, fakat onların ritimlerine ayak uyduramayacak düzeyde durağan (ya da yaşlı) ve “Slovakça bir kitabı”nın yayımlanmış olmasından yazar olduğu anlaşılan anlatıcı-yazar, Ağaoğlu‟nun kurguya dair görüşlerinin sözcülüğünü yapar. Yazar-anlatıcı, “Barok bir kente geniş hikâyeler uydurma tutkusu” içindedir. Onun yazma tutkusunu/ yaratıyı/ kurmacayı, “uydurma” olarak nitelemesi tesadüfî değildir. Ağaoğlu‟nun roman sanatına ilişkin daha önce değinilen görüşleri �arasında “roman uydurmaları”, “uydurmanın yolları”, “bir dizi yalanlar gerçeği” gibi nitelemelerinin kurgusal yapı içindeki karşılıklarıdır. Anlatıcının Hyde Park‟ta ortaya çıkışının ardından roman boyunca görülecek tüm yazar kahramanların ortak noktası olan “not defteri” motifi de öne çıkar. Romanın ilk iki bölümünde anlatılanlar yazar-anlatıcının defterinden aktardığı notlardır. Okur bu notlardan hem anlatılacakların bir kurgu olduğunu hem de Romantik Bir Viyana Yazı‟nın nasıl bir içeriğe sahip olacağı bilgisine önceden sahip olur. Bu durumda romanın bir bakıma kendisini kahramanına yazdırdığı gerçeğiyle karşılaşılır. Romanın hem ilk bölümünün başlığı, hem de yinelenen motiflerinden biri olan “Anahtar Deliği”, düşsel atmosferde anlatıcı yazarın muhayyilesini tetikleyen bir unsur olarak işlevselleştirilmiştir. Anlatıcı ilk ve ikinci bölümde “uydurmak” istediği hikâyeler için “bronz kilidin anahtar deliğine gözünü” dayayarak yazmak istediklerinin görüntüsüne ulaşacağını düşünmektedir. Yazar anlatıcının (Ağaoğlu da denebilir) gördükleri ve sonradan anlaşıldığı kadarıyla not defterinde yazılı olanlardan, kurmaya çalıştığı hikâyenin içeriğine yönelik verilere ulaşmak mümkündür. Uyduracağı hikâyenin içeriğine ilişkin konuşuyor olsa da Romantik‟in de birbiriyle illiyet bağı olmayan zaman ve mekân parçalarının bir araya getirileceği karmaşık kurgusunu da haber verir. Bu bağlamda anlatıcı yazarın hikâyesinin içeriği, dolaysız bir şekilde Ağaoğlu‟nun Romantik‟iyle örtüşür. Ağaoğlu‟nun roman tekniği ile ilgili görüşleriyle bir arada düşünüldüğünde anlatıcı-yazarın gerçek yazarın fikirlerinin taşıyıcısı olduğu sonucu ortaya çıkar. Adalet Ağaoğlu, romanın kronolojik bir olaylar dizgesi yaratmak olmadığını ve kaotik bir hale gelen hayatı yansıtması gerektiği yönündeki fikirlerini Romantik Bir Viyana Yazı‟nın anlatıcı yazarına söyletir: “Barok, Itri, Dedem Efendi, Kulun Mustafa, imparator, arabacı, Kütahya, öğretmen(im), Viyana, kapı, anahtar deliği, sıfır numara tıraşlı tarih… Hiçbiri yok, her şey silik. O kadar yokluk, bulanıklık tutkumu büsbütün körüklemiştir (…)” (s. 15). Romantik Bir Viyana Yazı‟nın üçüncü ve beşinci bölümleri tarih öğretmeni Kâmil Kaya‟yı odağa alır. Üçüncü bölümde onun Kütahya, Kastamonu ve Konya arasında gidip gelen öğretmenlik yılları anlatılırken, beşinci bölümde Kâmil Kaya için tutku haline gelmiş olan Viyana‟da geçirdiği günler aktarılır. Romanın kurguyu ve yaratı sorunlarını öne çıkaran en önemli kısmı şüphesiz ki Ağaoğlu‟nun anlatma işini ele almaya başladığı bölümlerdir. Fakat daha öncesinde “Hayatın Kumarı” başlıklı dördüncü bölümde ortaya çıkan ve Viyana‟da, Kâmil Kaya‟nın liseden öğrencisi olup romanın şimdisinde ruh doktoru olan Asaf‟la karşılaşan, kaybolan Kâmil hocasının izini birlikte süren “Yazar”ın anlatıcı olduğu �bölümde yazının kaderi, yazarlık ve yazma eylemi gibi konulardaki düşüncelere geniş yer verilir. Yine Ağaoğlu‟yla özdeş denebilecek yazar-anlatıcı tam da “can çekiştiğini sanırken son zarını atmış, karşısına terbiyeli, ilgili, hem de ruh doktoru olan bir okur çıkmıştır”. Bu okur Romantik‟in içindeki bir roman kişisinden çok, yazar anlatıcının (ya da Ağaoğlu‟nun) romanı tamamlamasında işlevsel olan bir unsur olarak kırılma noktasında durmaktadır. Yeni bir kitap peşinde olan yazar-anlatıcı, Asaf‟a “[y]azdıklarımın aradığım şeyle hiçbir ilgisini göremiyorum ama” der ve yazı serüveniyle ilgili birtakım teorik bilgiler aktararak Romantik‟in oluşum sancılarına da göndermede bulunur: Sesim kulaklarımda titrek, bitkin tınlıyordu. Resmen acı çekiyordum. Her şey avuçlarımdan kayıp gitmişti. Yazı denilen şey tarihe gömülmek üzereydi. Söz, gittikçe kısalıyordu. Geride sadece kodlar kalmaktaydı: YDP-PHC-PHS-BP-UNO-FAO-İTFA-AHC-RTI-NBSI-ISBN… Hatta bunların yerini de işaretler, çizgiler, resimler almaya başlamıştı. Hiyeroglif yazısı gibi yazılar türüyor, “kadın” demek için mesela, bir yuvarlak, ona bitişik artı işareti çizmek yetiyordu. Aksi gibi benim elimden de hiç çizgi çizmek, resim yapmak gelmiyordu. Harita bile çizemiyordum, durumum gerçekten umutsuzdu (s. 119-120). Bir rastlantı sonucu bir araya gelen Asaf ve Yazar arasındaki diyaloglarda dikkati çeken önemli yönlerden biri kurgu ve yazının bugünü ile ilgili düşüncelerdir. Yazar-anlatıcının peşinde olduğu kitabı kurgularken yaşadığı açmazlar ile Ağaoğlu‟nun Romantik Bir Viyana Yazı‟nı yazarken içine düştüğü sıkıntıların özdeş olduğunu düşündüren ifadeler aynı zamanda Romantik‟in karmaşık yapısına da gönderme içerir: “Kitap mı iyi gitmiyor, hayat mı, bilemiyorum. Dedim ya, her şey bulanık. Aradığımı hiçbir yerde bulamıyorum… (…) Bungun, hayallerle dolu, yorucu bir yazdan sonra, kafamın içi, ruhum karmakarışıktı. Bense bu yaz boyunca bu kentte içime bir çekidüzen vermeyi düşlemiştim. Bana o düzeni, dinginliği sağlayacak hayalin peşine düşmüştüm, oysa avuçlarım hâlâ bomboş.” (s. 127-128). Yazar anlatıcı Asaf‟la birlikte, kayıplara karışan tarih öğretmeni Kâmil Kaya‟yı bulma çabaları ve tarih öğretmeninin ardında bıraktığı not defteri üzerinden iz sürme çabaları içindeyken, aralarında geçen diyalogların yazarlık süreci ve anlatıcının üzerinde çalıştığı romanı odağa aldığı dikkat çeker. Yazar, Asaf‟a “…her birimiz de artık tek tük, meraklısı tarafından okunmaktayız. Belki de yazının battığı bir çağın son temsilcilerindeniz” (s. 146) derken Ağaoğlu‟nun romanın kaderi hakkındaki düşüncelerine de tercüman olur. Romanın altıncı bölümü olan “Rüzgârın Nişanlısı”, Adalet Ağaoğlu‟nun kendi sesiyle anlatma işini üstlendiği ve Romantik‟in kurgusunu ele verdiği, önceki bölümlerde yaşananların adeta özetini aktardığı, okuru doğrudan karşısına aldığı ve hem roman sanatına hem de Romantik Bir Viyana Yazı‟na yönelik ironik bir yaklaşım sergilediği en önemli bölümdür. Roman sanatına ince göndermeler içeren bu uzun alıntının olduğu gibi aktarılması, sorunun netleşmesi açısından önem taşımaktadır: �Bir de, Roman öldü, diyorlar. Ölmek kolay mı? Roman, arkasında kocaman ayısı, küçücük merkebi, elinde defiyle ortalıkta dolanıp durmakta, çalıp oynamaktadır. Üstelik, sevilsin sevilmesin, kendini asfaltta, alanlarda, dağda bayırdakinden daha özgür duymakta, atını alan da çoktan Üsküdar‟ı geçmiş bulunmaktadır. Olsa olsa ne olmuş olabilir? Eskilerin enine boyuna, ağırsıklet “tik” romanları, bir yanda zurna-def, öte yanda çeşit çeşit cinayet girişimciliğinin yol açtığı yırtıcı çığlıklar, bela ve şeytan kovucu tam tam, zom zom‟lar nedeniyle “stres olup” “tike yakalanmış”, roman-tik bir hal almıştır. Belki içinizde hâlâ, bütün bu makul açıklamaları yeterli bulmayarak, “Ne oluyor böyle Londra-Hyde Park‟lar, baroklar ve hortlaklar, Kastamonu-Kütahyalar, sultanlarla sazlar, Venedik-Viyana‟lar, imparatorlarla uşaklar?” diye soranlarınız vardır. “Hadi bunlar yine neyse ne; bir de Alma‟lar, Milena‟lar, Yunus‟larla Cléa‟lar, yetmedi Antonia‟lar, hele hele ikide bir ortaya çıkan su yeşili çamaşır ipi, fare zehiri, Tuna dalgaları, dalgalarla sürüklenen ceset(ler?), kanlar, kemikler, kokmuş şeyler! Hani, birini arayan biriyle hocası vardı ya, tarih öğretmeni(niz) bu arada kadından kadına atlayarak alışverişe çıktıydı? O da ne yere bakan, yürek yakanmış ya, kruvaze ceket dedik, bikini donuyla karşılaştık, ya sonra?” diye soranlarınız (s. 231-232). Adalet Ağaoğlu, “roman” derken bir yandan roman sanatına, öte yandan da Roman denilen tayfaya yaptığı göndermelerle kelimeyi çift anlamlı kılar. Romanın bugün geldiği noktayı kurgusal bağlamda değerlendirirken Ağaoğlu‟nun klasik romana yönelik ironisi de ayrıca dikkate değer. Ağaoğlu, Romantik‟te böyle bir yola neden başvurduğunu ve yapmaya çalıştığı şeyin mahiyetini şöyle açıklar: “Sokaklarımızda ve dünyanın birçok yerinde def çalıp gezenleri, yazıyı yerde sürdürenleri, hayata mızıkayla kafa tutanları „Roman‟ (çingene) göndermeli bir kavramda toplayarak romanı bir çeşit mecburi özgürlük kültürüyle ilintilemek istedim. (…) Sonra tabii bu kadar dağılmışlık, yersiz yurtsuzluk ya da zorunlu „her yerli oluş‟ karşısında insanların yakalandığı „mecburi değişme hali... Gerilimli, sinirli, tik‟li bir durum almanın romanı; yaygın deyimle, „stres olmanın‟ sonucu tik‟e yakalanmanın romanı. Tik‟li roman: Roman-tik. (Aktaran: Uğurlu, 2010: 672673). Ağaoğlu okurla doğrudan konuşmalarında; “anlatılanlardan anladığımıza göre”, “artık şunu bilmekteyiz”, “biz de bir an durup düşünsek”, “söz aramızda”, “hatırlayalım, dört K. Kâmil Kaya‟nın kader kâğıdıdır” gibi samimi diyaloglar içine girerek Ahmet Mithat‟ın okuyucusuyla girdiği iletişim benzeri bir anlatım tarzı geliştirir. Romanın son bölümü olan “Öte/Yan”da Adalet Ağaoğlu okurla konuşmasına devam eder fakat bu kez, anlattıklarının odağında Asaf‟la karşılaşan ve birlikte Kâmil Kaya‟nın izini sürdükleri yazar-anlatıcı vardır. Ağaoğlu‟nun roman boyunca anlatılanları, bir rivayeti naklediyormuş gibi anlatması bu noktada dikkatlerden kaçmaz. Ağaoğlu anlatıcı konumunda her ne kadar Asaf‟la karşılaşan yazarı anlatıyor gibi görünse de doğrudan kendisine ve önceki romanı Yazsonu‟na göndermede bulunur. Asaf gibi nesli tükenmekte olan bir “okurun ince ilgisinden erikleşti”ğini bir rivayet gibi aktaran Ağaoğlu, sanki gerçekte arzuladığı okur profili karşısındaki durumunu itiraf eder gibidir. Zira devamında konuşan yazar (burada yine Ağaoğlu), kendi yazarlık geçmişini okura anımsatır: “Onun, bir zamanlar her türlü �çarpışmadan uzakta, sessiz bir kıyıda, dünü de, yarını da, yani kaydı, yazıyı bir yana koyarak, kısacık bir süre, hayatında dingin bir ŞİMDİ parantezi açarak bunu yaşama özlemini anımsayanlar varsa, bilecektir. Ne olmuştu? Anlaşıldığı kadarıyla kayıtlar, coğrafyalar, hayaller, tasarılar yine de peşini bırakmamış, o kaçtıkça bunlar peşinden kovalamış, sonuçta olması gereken olmuştu: Yazsonu. Düşbozumları….” (s.262). Romanın sonunda okura yani Asaf‟a yazılmış bir mektuba yer verilir. Bu mektup bir yandan romanın kurgusal gerçekliği içindeki yazar-okur ilişkisine, öte yandan Adalet Ağaoğlu ile Romantik Bir Viyana Yazı‟nın okuyucusu arasındaki bağa gönderme yapar. Yazar mektupta Asaf‟ın kendisine verdiği ve Kâmil Kaya‟nın, adına “Edebiyat Notları” dediği defterinden söz ederken, aslında bu ismi Kâmil Kaya‟nın kendisini gizlemek için bilerek tercih ettiğinden bahseder. Bu arada yine mektupta, “V. Bölümde Geçmişin Kokusu ve Kulaklarda Fısıltılar” başlıkları altında toparlayıp düzenleyerek aktardığını belirttiği notlardan söz etmesi, Romantik‟in, tarih öğretmeninin notları ve Asaf‟la karşılaşan anlatıcı-yazarın not defterinin aynı olduğu sonucunu çıkarır. Mektubunu, “Önünüze açtığım bu çok süslü barok kapıdan „Öte Yan‟a geçip geçmemek, orada eski tarih öğretmen‟LERİMİZİ yeniden bulup bulmamak konusunda tek yönlendiricinin tutkularımızın, meraklarımızın şiddeti olduğuna, güçlü çekimlerin önünü kesecek mazeretlerden ise hiç yoksun bulunmadığımıza inancımın tamlığını bildirir, sizi ekte sunduğum sayfalarla baş başa bırakırım, efendim.”(s. 273) diyerek tamamlar ve bu aşamadan sonra olan bitenlerin tamamen bir uydurma olduğu açığa çıkarılır. Yazarın kaleminden Asaf‟a sunulan dosya okurun elindeki romanla aynı başlığı taşımakta ve düğümün çözülmesine yardımcı olmaktadır. Ağaoğlu böylelikle okuru içine düştüğü aldatmacalardan uyandırmış ve anlatılanların tümünün birer “uydurma” olduğunu söylemiştir. Romanın sonunda, ilk iki bölümün anlatıcısı olan “yazar”ın tuttuğu defter, tarih öğretmeninin notları, Asaf‟la karşılaşan yazarın el yazısıyla kaydettiği notlar / defter, “su yeşili kaplı” dosyada birleşerek okurun bitirmekte olduğu Romantik Bir Viyana Yazı‟na dönüşür. Romanın, söz konusu dosyada yazılanlardan ibaret olup bir tek yazarın –Adalet Ağaoğlu‟nun- farklı kişilikler altında yaptığı uydurmalardan oluştuğu anlaşılır. Yazar ve Asaf‟ın, akıbetini merak ettikleri ve ölmüş ya da intihar etmiş olabileceğini düşündükleri tarih öğretmeni Kâmil Kaya‟nın, kapağında “Romantik Bir Viyana Yazı” başlığı bulunan “su yeşili kaplı” bir dosya tarafından öldürüldüğü bu aşamada netlik kazanır. Semih Gümüş‟ün tespitiyle, Kâmil Kaya‟yı bu yazınsal ilişkilerin yok ettiği- ya da öldürdüğü- söylenebilir. (…) Bu ölümün başlıca yaratıcısı da bütün düğümlerin ve yalanların yaratıcısı olan, “anlatıcıyazar”dır. (2000: 73). Romantik Bir Viyana Yazı‟nın kurgusu üzerine yine oldukça doğru bir �tespit gerçekleştiren Gümüş, romanın aynı zamanda öykü içindeki anlatıcı yazarca da yazılıyor olmasına dikkat çeker (2000: 51). Kısacası Romantik, ilk okuyuşta kendisini ele vermeyen kurgusuyla, bir yandan gerçek yazarı Ağaoğlu, öte yandan da romanın anlatıcıyazar kahramanları tarafından da yazılmakta olan çok katmanlı bir romandır. Romantik Bir Viyana Yazı, kendisini kahramanlarına yazdırmış ve yine kendisini odağa alarak ironik bir yaklaşımla roman sanatına farklı bir perspektif kazandırmayı başarmıştır. Sonuç Türk edebiyatının kurgu ve roman tekniği konularındaki titizliği ile bilinen Adalet Ağaoğlu‟nun romanlarında bir sorunsal olarak yer alan roman sanatı ve yaratım süreci, otobiyografik anlatımın bir alt alanı olarak değerlendirilmeye imkân tanıyan farklı bir anlatım tekniği geliştirmesine yol açmıştır. Kurgu sorunları olarak adlandırılabilecek bu anlatım tekniği Ağaoğlu‟nun incelemeye konu olan Yazsonu, Hayır… ve Romantik Bir Viyana Yazı romanlarının değişmez kişilerinden olan “yazar”ların kendi yazı serüvenlerini aktarmalarıyla somutluk kazanır. Adalet Ağaoğlu, adına yalnızca “yazar” dediği ve meslekleriyle romanlarda var ettiği bu kurgusal yazarlara, kendi yazı ve kurgu süreci hakkındaki düşüncelerinin taşıyıcılığını yaptırır. Roman sanatı, tekniği ve kurgulama yordamı üzerine tartışmaların bu kişiler üzerinden anlatıya dâhil olduğu da rahatlıkla söylenebilir. Romanlarının değişmez kişilerinden olan ve her biri yoğun otobiyografik göndermelerle donatılarak Adalet Ağaoğlu‟nun yazar kimliğine ayna tutan “yazar” figürasyonlarının izleri doğru sürüldüğünde, kurgu sorunlarının bir anlatım tekniği olarak yazarın vazgeçilmez tercihlerinden biri haline geldiği sonucuna varılır. İncelenen üç romanda da hem anlatıcı hem yazar hem de romanın başkişilerinden olan bu kurgusal yazarlar, bir yandan Ağaoğlu‟nun yazarken karşılaştığı sorunlara, roman sanatının inceliklerine, yazının dünü ve bugününe, yazma eyleminin kaderine, romanın unsurlarından zaman, kişi, mekân ve dil ile ilgili konulara, kimi zaman bir edebiyat eleştirmeni mesafesinden yaklaşırlar. Adalet Ağaoğlu demirbaş denebilecek bu roman kişileri aracılığıyla, adına “kurgu/anlatı sorunları” denebilecek bir anlatım tekniğinin Türk edebiyatındaki yetkin örneklerini vermiş olur. �Kaynakça Adak, Hülya, (2004), “Otobiyografik Benliğin Çok-Karakterliliği: Halide Edip‟in Romanlarında Toplumsal Cinsiyet”, Kadınlar Dile Düşünce, (Der. Sibel Irzık-Jale Parla), İstanbul, İletişim Yayınları, I.Baskı, s.161-178. Ağaoğlu, Adalet, (2007), Yazsonu, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 12. Baskı. _____________, (2007), Hayır…, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 14. Baskı. _____________, (2011), Romantik Bir Viyana Yazı, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 14.Baskı. Aytaç, Gürsel, (1999), Çağdaş Türk Romanları Üzerine İncelemeler, Ankara, Gündoğan Yayınları, 2. Basım. Esen, Nükhet, (2006), Modern Türk Edebiyatı Üzerine Okumalar, İstanbul, İletişim Yayınları. Gümüş, Semih, (2000), Adalet Ağaoğlu’nun Romancılığı, İstanbul, Adam Yayınları. Moran, Berna, (1991), Edebiyat Kuramları ve Eleştiri, İstanbul, Cem Yayınevi, 8. Basım. Parla, Jale, (2004), “Tarihçem Kâbusumdur! Kadın Romancılarda Rüya, Kâbus, Oda, Yazı”, Kadınlar Dile Düşünce, (Der. Sibel Irzık-Jale Parla), İstanbul, İletişim Yayınları, I.Baskı, s.179-200. Parla, Jale, (2012), Türk Romanında Yazar ve Başkalaşım, İstanbul, İletişim Yayınları, 2. Baskı. Uğurlu, Seyit Battal, (2010), Adalet Ağaoğlu’nun Hayatı, Roman ve Hikâyeleri Üzerine Bir Araştırma, Ankara, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2284 Title A name given to the resource ADALET AĞAOĞLU’NDA BİR ANLATIM TEKNİĞİ OLARAK KURGU SORUNLARI Author Author BALIK, Macit Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Adalet Ağaoğlu, roman, modernizm, yazar ÖZET Türk edebiyatının, kurgu sorunları üzerine titizliğiyle de bilinen, önemli isimlerinden Adalet Ağaoğlu (d.1929) romanlarının tümünde yazar profiliyle öne çıkan, ya da otobiyografik göndermeli farklı roman kişilerine yer vermek suretiyle; okurunu hem sanat anlayışına, hem de roman yazış sürecine tanık ettirir. Hayır… (1987), Yazsonu (1980) ve Romantik Bir Viyana Yazı’nda (1993) meslekleriyle var olan ve roman sanatıyla ilgilenen bu kişilere yer verilmesi, Adalet Ağaoğlu’nun eserlerine ve roman sanatına yönelik tartışmaların, düşüncelerin ortaya çıkmasına sebep olur. Hayır…’ın kişilerinden olan Yazar, Ağaoğlu’nun romancı kimliğiyle çakışan sanat anlayışına sahipken; Yazsonu’nun iki anlatıcısından biri olan Yazar, Ağaoğlu ile birçok bakımdan benzerlik gösterir. Romantik Bir Viyana Yazı’nda ise okurla doğrudan konuşan sesin sahibi olan Ağaoğlu, klâsik yapıdaki roman sanatına ironik bir yaklaşım sergiler. Bu çalışmada, anılan üç eserde yazar kimliğiyle yer alan anlatıcı profilleri üzerinden, Ağaoğlu’nun kurguyu sorunsallaştırma biçimleri çözümlenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/022a2602e02f1e981d5b2195e2545c9b.docx ff96967dacb4f4e8f56e702bd7f46575 https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/e074b7264800b445011241246c2578f6.pdf 4515072254677d6357035e45433c815f PDF Text Text ADALET AĞAOĞLU’NUN HİKÂYELERİNDE KENTLEŞME Sezai COŞKUN - Ayşe DİNÇ International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Türk hikayesi, Kentleşme, Adalet Ağaoğlu. ÖZET 1976’dan itibaren hikaye yazmaya başlayan ve kullandığı farklı tekniklerle hikayeciliğini canlı tutmayı başaran Adalet Ağaoğlu hemen her hikayesinde toplumsal konularla ilgilenmiştir. Sosyalist bir dünya görüşüne sahip olan Ağaoğlu kendi ifadesiyle ‘üç darbe dönemine tanıklık etmiş bir yazardır. O şahitlik ettiği toplumsal olayları özgün bir yapı ile kurguladığı hikayelerinde işleyerek Türk hikayeciliğinde önemli bir yere sahip olmuştur. Bu bağlamda Türkiye’nin geçirdiği kentleşme süreci Ağaoğlu’nun hikayelerinde arka plan veya temel izlek olarak yer almaktadır. Kentleşme sürecinin modern insanın yaşamına getirdiği problemler, yabancılaşma, gecekondulaşma ve çarpık kentleşme gibi mekan ile ilgili değişiklikleri onun hikayelerinde takip etmek mümkündür. Bu çalışmanın amacı, Adalet Ağaoğlu’nun hikayelerinde gözlemlenen kentleşme sürecinin hangi bağlam/bağlamlarda ele alındığını tespit etmek ve kentleşmenin yer alış biçimi ile ilgili değerlendirmede bulunabilmektir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2185 Title A name given to the resource ADALET AĞAOĞLU’NUN HİKÂYELERİNDE KENTLEŞME Author Author COŞKUN , Sezai DİNÇ, Ayşe Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türk hikayesi, Kentleşme, Adalet Ağaoğlu. ÖZET 1976’dan itibaren hikaye yazmaya başlayan ve kullandığı farklı tekniklerle hikayeciliğini canlı tutmayı başaran Adalet Ağaoğlu hemen her hikayesinde toplumsal konularla ilgilenmiştir. Sosyalist bir dünya görüşüne sahip olan Ağaoğlu kendi ifadesiyle ‘üç darbe dönemine tanıklık etmiş bir yazardır. O şahitlik ettiği toplumsal olayları özgün bir yapı ile kurguladığı hikayelerinde işleyerek Türk hikayeciliğinde önemli bir yere sahip olmuştur. Bu bağlamda Türkiye’nin geçirdiği kentleşme süreci Ağaoğlu’nun hikayelerinde arka plan veya temel izlek olarak yer almaktadır. Kentleşme sürecinin modern insanın yaşamına getirdiği problemler, yabancılaşma, gecekondulaşma ve çarpık kentleşme gibi mekan ile ilgili değişiklikleri onun hikayelerinde takip etmek mümkündür. Bu çalışmanın amacı, Adalet Ağaoğlu’nun hikayelerinde gözlemlenen kentleşme sürecinin hangi bağlam/bağlamlarda ele alındığını tespit etmek ve kentleşmenin yer alış biçimi ile ilgili değerlendirmede bulunabilmektir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/30b1c67a3c4f989e1e79b0ae25542c74.docx b415b7102a020652838347fd8814f919 https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/ab29b9eb813e3f42d61272dbfd13082c.pdf 6711b91fd86be07fc896df6adcf24210 PDF Text Text ADNÎ RECEB DEDE DİVÂNI’NDA MEVLÂNA Eda TOK Akdeniz Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Antalya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî. ÖZET Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ’nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ’ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede’dir. Adnî’nin Divânı tarandığında 7’si Mevlânâ’ya, 1’i Şems-i Tebrîzî’ye, 1’i de Mesnevî’ye yazılmış 9 na’t ve Mevlâna’ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî’nin gözünden Mevlânâ’ya bakmaya çalışılmıştır. � https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/aa2f53c84055d9e8e4cb22e7b52bab36.docx 14f40455db6f7322744750d16cfbf54a https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/021223b7c0dc1539d75069f295a2deff.pdf 25421f88b65433e01610e10af59bdc67 PDF Text Text ‘ADNÎ RECEB DEDE DÎVÂNI’NDA MEVLÂNA Eda TOK1 Özet Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ‟nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ‟ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede‟dir. Adnî‟nin Divânı tarandığında 7‟si Mevlânâ‟ya, 1‟i Şems-i Tebrîzî‟ye, 1‟i de Mesnevî‟ye yazılmış 9 kaside ve Mevlâna‟ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî‟nin gözünden Mevlânâ‟ya bakmaya çalışılacaktır. Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî MEVLÂNA IN DIVÂN OF ADNÎ RECEB DEDE Abstract Mevlânâ, one of the most prominent names in the Turkish-Islamic civilization, is a great mystic, scholar and poet who influenced communities during his life and after his death with his deep ideas, ingeniousness, the unique need of love and tolerance. Many divân poets had participated to the sect of Mevlevî established on behalf of the thoughts of Mevlânâ, loved Mevlevî and expressed their love to Mevlânâ by their poems. Over time, Mevlevism has become almost a sect where poets were raised. One of the poets who were raised in that sect is Adnî Receb Dede, a 17 th century poet. When divân of Adnî Receb Dede is scanned, it is seen that there are 9 kaside that 7 of them are written to Mevlânâ, 1 of them is written to Şems-i Tebrîzî, 1 of them is written to Mesnevî and many elements that belong to Mevlânâ. Based on the elements detected in this study, it is aimed to look through the eyes of divan poet Adnî to Mevlânâ. Key Words: Mevlânâ, Divân Poetry, Adnî 1 Okt., Akdeniz Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, tok_eda@hotmail.com �1. Giriş 1.1. Mevlevîlik ve Mevlevî Edebiyatı Bir kültür ve sevgi ekolü olan Mevlevîlik Mevlânâ‟dan ilham alınarak kurulmuş bir tarikattır. Ancak Mevlânâ kendi zamanında şeyhlik iddiasında bulunmadığı gibi bir tarikat da kurmamıştır. (Top, 2007: 29) Mevlânâ‟nın son zamanlarında onu en iyi şekilde anlamış ve onu temsil edebilecek olan iki önemli şahsiyet vardı ki bunlardan biri Mesnevi‟yi kaydeden Çelebi Hüsameddîn, diğeri de oğlu Sultan Veled‟di. Bunlardan Çelebi Hüsameddin Mevlânâ‟nın mümessili olmuş; ancak onun namına bir tarikat ihdâs etmemiştir. Babasının ve sâdık müridi Hüsameddîn‟in yapamadığını Sultan Veled yapmış, Mevlânâ‟nın kuvvetli şahsiyeti etrafında onun yolunu ve erkânını devam ettiren Mevlevîlik yolunu açmıştır. (Çelebi, 2006: 153-155) Sultan Veled, 46 senelik irşâd hayatının ardından 10 Receb 712/1312 tarihinde vefat etmiştir. Bu süre zarfında Mevlevîliği tam manasıyla bir tarikat haline getirmiştir. (Çelebi, 2006: 157) Sultan Veled‟in irşad makamına oğlu Ulu Ârif Çelebi‟yi bırakması tarikatın tarihinde bir dönüm noktası oluşturmuş ve bu uygulamanın ardından Mevlevîlik, “çelebi” unvanıyla anılan Mevlânâ soyuna mensup şeyhler tarafından temsil edilmeye başlanmıştır. Konya Mevlânâ Dergâhı ve çelebilik makamı Mevlevilik tarikatının merkezi haline getirilmiştir. Ulu Ârif Çelebi Konya‟da oturmakla kalmamış Anadolu‟ya, Irak‟a hatta Tebriz‟e kadar tüm ömrünü propaganda amaçlı seyahatlerle geçirmiş, Mevlevîliğin hızla yayılmasına hizmet etmiştir. (Çelebi, 2006: 95; Tanrıkorur, 2004: 468) Kısacası Mevlevîliği Mevlânâ ilham etmiş, Çelebi Hüsameddîn ihya etmiş, Sultan Veled kurmuş ve Ulu Ârif Çelebi de te‟kid etmiştir. (Çelebi, 2006: 159) Mevleviliğin de diğer tarikatlarda olduğu gibi bağlılarına beyan ettiği ve titizlikle uygulanması gereken bazı kuralları ortaya çıkmıştır. Mevlevilikte uyulan ve uygulanan bu kurallara âdâb denir. Mevlevîlik bu edeb temelleri üzerine bina edilmiş olup âdeta bir edep ve âdâb üniversitesidir. (Top, 2007: 30) Bir diğer ifadeyle Mevlevîlik, sıradan bir tarikat olmaktan ziyade, bir aşk yolu, bir kültür hareketidir. (Top, 2007: 29) Mevlevilik Türk edebiyat ve musikisine, hatta sanatımızın çeşitli dallarına katkılar sağlamış olan tarikatların da başında gelir. Mevlânâ‟nın büyük bir şair olması da bu geleneğin oluşmasında büyük etken olmuştur. (İsen, 1999: 308) Mevlânâ hayattayken çevresinde bulunan ilk kuşakla birlikte, onun ardından ise Mevlevilik bünyesinde yetişen binlerce tasavvuf ve sanat erbabının sistemli faaliyetleri, Türk sosyal ve kültürel hayatında bir �“Mevlevî Zümresi”nin ve bu kapsamda bir “Mevlevî Zümresi Edebiyatı”nın ortaya çıkmasını beraberinde getirmiştir. (Dağlar, 2008: 230-231) Şairlerin mensup oldukları 12 tarikat içinde Mevlevîlik, Divan şairlerin en çok iltifat ettikleri tarikat olmuştur. Tarikat müntesibi 320 şair içinde 220‟sinin Mevlevî olması da bunu açıkça ortaya koymaktadır. (İsen, 1999: 308) Mevlevî olan ya da olmayan şairlerin eserlerinde ise doğrudan veya dolaylı olarak Mevlânâ‟dan ya da Mevlevilik kültüründen izler görülmektedir. (Açık, 2002: 113) Mevlevilik en çok aydın kesimlerde ve şehir merkezlerinde yaygınlık gösterdiği için bu tarikat mensupları edebî ürünlerini hemen daima aruz vezniyle ve divan şiiri tarzında vermişlerdir. (İsen, 1999:3008) Bu tarikatta Divan Edebiyatı tekniğinin benimsenmesinde Mevlânâ‟dan beri Farsça ve aruzla şiir söylemenin gelenek haline gelmiş olması da etkili olmuştur. (Gölpınarlı, 2006: 409) Mevlevi şairler, mensubu oldukları tarikatın gereği mükemmel bir surette tasavvufa âşinadırlar. (Ayan, 1992:460) Bu sebeple Divan Edebiyatının tasavvufla zenginleşmesinde de Mevlevî şairlerinin ve Mevlevî muhitinin etkisi büyük olmuştur. (Açık, 2002: 113) 1.2. ‘Adnî Receb Dede Mevlevîlik zamanla âdeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede‟dir. Asıl adı Receb olan Adnî, Selanik vilayeti mülhakından Serez (Siroz) şehrinde doğmuştur. Kaynaklarda babasının ulemâdan olduğu belirtilen Adnî, iyi bir tahsil imkânı bulmuş, genç yaşında memleketinde ilim ve faziletiyle seçkin biri hâline gelmiştir. (Esrar Dede, 2000: 350; Göre, 2004: 21) Serez dergâhı şeyhi Ramazan Dede‟den el almak sûretiyle külâh giyip çileye girmiş, Ramazan Dede‟nin vefatı üzerine yerine posta oturmuştur. (Ali Enver, 2010: 215) Burada bir süre sâliklere mürşidlik yapan „Adnî, eskiden beri gönlünde olan istek üzerine âşıkların Kâbesi Mevlânâ Dergâhı‟nı ziyaret etmek için Konya‟ya gitmiştir. „Adnî Konya‟ya gittiğinde hilafet makamında Abdulhalim Çelebi bulunmaktadır ki bu dönem aynı zamanda Vâiz Vânî Mehmet Hoca‟nın ikbal devrine rastlar. Raks ve semâ‟ında yasak edildiği bu dönemde sadrazam Kara Mustafa Paşa, Vânî Üngürüs‟ün faliyetlerini engellemek düşüncesiyle „Adnî‟nin görüşlerine başvurmak için onu İstanbul‟a davet etmiştir. Vânî‟nin zulmü „Adnî‟nin manevi desteğiyle engellenmiştir. Adnî İstanbul‟dan Edirne‟ye daha sonrada buradan Gelibolu‟ya giderek Gelibolu Mevlevîhânesi şeyhi Ağazâde‟nin yanına geçmiş, oradan da Belgrad‟daki Mevlevîhânenin meşihatiyle görevlendirilmiş, (Göre, 2004: 22-24) �buradaki hizmeti esnasında, H.1100-M.1689‟ da vefat etmiştir. (Göre, 2004: 24; Ali Enver, 2010: 215) „Adnî‟nin Dîvân, Nahl-i Tecellî, Şerh-i Kasaîd-i ‘Urfî ve Kasîde-i ‘Adnî olmak üzere dört eseri tespit edilmiştir. Zehra Göre‟nin yaptığı doktora çalışmasına göre Adnî‟nin Dîvânı‟nda 38 kaside (2‟si Farsça), 1 terkib-i bend, 4 tahmis (3‟ü Farsça) ve 313 gazel (1‟i Farsça) yer almaktadır. (Göre, 2004: 26-27) Şairin 38 kasidesinin 7‟si Hz. Mevlânâ‟ya, 1‟i Şems-i Tebrîzî‟ye, 1‟i de Mesnevî‟ye, 2‟si Abdülhalim Efendi‟ye (Mevlânâ Dergâhı postnişîni) methiyedir. Bu rakamlar bile tek başına, şairin Mevlânâ‟ya beslediği sevgiye bir işaret niteliğindedir. Şair bir Mevlevî olarak gerek sözünü ettiğimiz kasidelerde, gerekse Divanı‟ndaki diğer şiirlerinde Hz. Mevlânâ‟ya ve Mevlevîlik unsurlarına yer vermiştir. Biz çalışmamızda şairin sadece Hz. Mevlânâ‟ya bakışını konu edineceğiz ve şairimizin gözünden Mevlânâ bakmaya çalışacağız. 2. Adnî Receb Dede Dîvânın’da Mevlânâ’ya Ait Bazı Hususiyetler 2.1. Mevlânâ İçin Söylenen Sıfatlar 2.1.1. Âşıkların Sultanı, Padişah Türk İslâm medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim, eğitimci, şair ve gönüllerin sultanı çok yönlü bir şahsiyettir. Adnî Receb Dede de Mevlânâ‟yı birçok beyitte âşıkların sultanı olarak nitelendirir (K18/52, K 18/54). Bu durumda şairin âşıklar ifadesiyle Mevlevîleri kastettiğini söylemek yanlış olmaz. Şair, Mevlânâ‟yı kandilin nûruna, âşıkları ise onun ateşine dalan pervanelere benzetir: Sana pür-sûz-ı şevk olmakdadur pervânevâr „uşşâk Çerâg-ı bezm-i hâsun nûrısun yâ hazret-i Monlâ G 269/2 Şair Mevlevîlerden genellikle âşıklar şeklinde söz ederken aşağıdaki beyitte ise Hz. Mevlânâ‟nın himmetini dileyen dervişler şeklinde söz eder: Kevneyn gerekmez bize Mevlâ dilerüz biz Dervîşlerüz himmet-i Monlâ dilerüz biz G 128/1 �Şair beyitlerinde zaman zaman Mevlânâ‟ya padişah diyerek seslenir (K 19/17, K 20/9), onun Hakk‟ın muhabbet tahtında oturan padişah olduğunu ifade eder: O pâdîşâh-ı serîr mahabbet-i Hak kim Ana „asâkir-i‟uşşâk oldı hayl ü haşem K 23/10 2.1.2. Ka‘betü’l-‘uşşâk Aşağıdaki beyitte şair, Mevlânâ‟nın âşıkların Kâbesi olduğunu ifade eder ve yüz bin sevabına karşılık Mevlânâ‟dan gelecek bir derdi tercih eder: Cenâb-ı Ka„betü‟l-„uşşâk Mevlânâ Celâlü‟d-dîn Ki bir derdi anun yegdür bana yüz bin sevâbumdan K 21/11 Adnî hakikât kıblegâhı olarak gördüğü Mevlânâ‟nın mezarının toprağını da Kâbe‟ye benzetir: O kıblegâh-ı hakikât ki hâk-i merkadidür Tavâfgâh-ı halâyık misâl-i Beyt-i Harem K 23/8 2.1.3. Penâh Şair Mevlânâ‟yı tüm dünya halkının sığınağı olarak nitelendirmektedir: Ey penâh-ı cihâniyân lutfun Sened-i cümle-i enâm olsun K 20/39 2.1.4. Sâkî Şair aşağıdaki beyitte Mevlâna‟yı muhabbet meclisinin sâkîsi olarak nitelendir: Sâkî-i bezm-i mahabbetsin ki lutfun „âmdur Ser-girân mahmûra feyz-i câm-ı sahbâ sendedür K 19/36 �2.1.5. Rehber Adnî, âlemi toprağa düşmüş, susamış balığa; Mevlânâ‟yı ise balığa vatanını gösteren rehbere benzetir ve denizin Mevlânâ‟da bulunduğunu bildirir: Hâke düşmiş huşk-leb mâhîdür „âlem ser-te-ser Reh-ber-i asl-ı vatansın ya‟nî deryâ sendedür K 19/22 2.1.6. İmam Şair, “Yine gönül camisinde toplanalım. Bize eylemin ve sözün imam olsun.” diyerek gönlü câmi, Mevlânâ‟nınn eylem ve sözlerini de bu câminin imamı olarak tasavvur eder. Bu şekilde Mevlânâ‟nın sözleriyle, davranışlarıyla âdeta bir yol gösterici olduğunu da ifade etmiş olur: Câmi„-i dilde yine cem„ olalum Fi„l ü kavlün bize imâm olsun K 20/52 2.1.7. Âlemin Sevgilisi, Aşk Rindi, Kâinatın Süsü, Kerem Kaynağı, Saf Suyun Kaynağı, Güneşin Parıltısının Kaynağı Şair, Mevlânâ‟nın âlemin sevgilisi (K 19/32); aşk rindi (K 19/21); kâinatın süsü, doğruluk ve sefa bağı olduğunu ifade eder. (K 19/ 33) Mevlânâ‟ya “Ey kerem kaynağı” şeklinde seslenerek kıyamette ondan şefaat ister: Ey kerem kânı kıyâmetde şefâ„at isterüz Çeşm-i ümmîd-i dil-i bî-çâre ferdâ sendedür K 19/ 35 Âlemi süsleyen güneşin ışıklarının parıltısının Mevlânâ‟da olduğunu söyler: N‟ola kevneyni vücûdun eylese leb-rîz-i nûr Çeşme-i envâr-ı mihr-i „âlem-ârâ sendedür K 19/26 Şair aşağıdaki beyitte de aynı şekilde cihanı, hasret vadisinde dudağı kurumuş bir hastaya teşbih ederken, saf suyun kaynağının Mevlânâ‟da olduğunu ifade eder: Teşne-leb bir haste-i vâdî-i hasretdür cihân �Sendedür ser-çeşma-i âb-ı musaffâ sendedür K 19/3 2.2. Mevlânâ’nın Bedenî Hususiyetleri 2.2.1. Vücudu, Boyu Dîvân şiirinde sevgilinin boyu daima uzun ve düzgündür. Sevgilini boyu yer yer selvi, gülfidanı, nihal, kalem, livâ, sancak, elif olur. Bu boyuyla yürüyünce fitne koparır, kıyamet olur. (Pala, 2002: 84-85) Adnî de aşağıda yer verdiğiz beyitte divan şiiri geleneğine uyarak Mevlânâ‟nın boyunu düzgünlüğü ve hoş salınmasıyla anar: Râst-revlik iden yolunda senün Kâmetün gibi hoş-hırâm olsun K 20/18 Kâmetün sâyesinde âsûde Hoş-kıyâm-ı dem-ı hıyâm olsun K 20/19 Aşağıdaki beyitte ise Mevlânâ‟nın vücudunu kıyamete teşbih eder: Bir kıyâmetdür vücûdun nefh-i sûr-ı „ışkile Hâsıl-ı ser-mâye-i ervâh-ı mevtâ sendedür K 19/19 2.2.2. Yüzü Dîvân şiirinde sevgilinin yüzü güneş, ay, mum, ayna, Mushaf, peri, huri, melek… gibi unsurlara teşbih edilir. (Pala, 2002: 126-127) Adnî de aşağıdaki beyitte Mevlânâ‟nın yüzünü güneşe teşbih eder ve âşıkların onun yüzünü görmesiyle mutlu olacaklarını bildirir: Matla„-ı gaybdan yüzün güneşin Göster „uşşâka şâd-kâm olsun K 20/41 Aşağıdaki beyitte Mevlânâ‟nın yüzünü bu kez aya; mezarının toprağını ise bulut perdesine benzetir: Mâh-ı ruhsâra merkâdün hâki Tâ-be-key perde-i gamâm olsun K 20/42 �2.2.3. Dudağı Divan şiirinde dudak birçok yönlerde teşbih ve mecazlarla kullanılır. Renk ve şekil yönüyle şarap, kadeh, sâkî, meze, meyhane gibi; renk bakımından la„l, yakut, mercan gibi, şekil yönünden bir hokka, dür, mühr-i Süleyman gibi; nitelik bakımından ise tabib, darüş-şifa, ilaç, deva gibi düşünülür. (Pala, 2002: 297) Adnî de Mevlânâ‟nın dudağından söz ederken la„li açık istiare yoluyla doğrudan dudak yerine kullanır ve dudağı Süleyman‟ın mührüyle birlikte anar: „Işk-ı hayâl-i hâtem-i lâ„lünle kâ‟inât Mahkûm-ı hükm-i mühr Süleymân olur bana K 18/32 2.2.4. Kirpiği Kirpikten Müje ve müjgan adları altında bahsedilirken genellikle onun yaralayıcı ve öldürücü vasıfları söylenir. Kirpik yerine göre kılıç, hançer, ok olabilir. (Pala, 2002: 289) Adnî de Mevlânâ‟nın kirpiğinden söz ederken divan şiiri geleneğinde olduğu gibi kirpiği hançer (K 18/29) ve okla birlikte anar. Aşağıdaki beyitte Mevlânâ‟nın kirpiğini oka teşbih eder: Kahr-ı a‟dâya fikr-i müjgânun Terkeş-i sînede sihâm olsun K 20/21 2.2.5. Kâkülü Divan şiirinde sevgilinin güzellik unsurlarından olan saçı birçok yönüyle ele alınır. Şekil yönünden resen, rişte, zincir, dâr, çengâl, bend, çenber, dâm, fitne, câdu…; koku yönünden nafe, misk, anber, semen, reyhân, ud, âbir ; renk yönünden gece, leyl, Leylâ, şâm, Hind, şebistân… ile birlikte teşbih ve mecazlar yoluyla sıkça kullanılır. (Pala, 2002: 397-398) Adnî de Mevlânâ‟nın kâkülünden söz ederken perişanlığı ve kokusuyla anar: Nefhâ-i kâkülün perîşân it Bezm-i kevneyn-i hoş-meşâm olsun K 20/22 �2.2.6. Beni Dîvân şiirinde hâl yani ben genellikle yanak, saç, kaş, ayva tüyleri ve dudakla birlikte anılır. (Pala, 2002: 195) Adnî de Mevlânâ methinde yazdığı kasidesinin aşağıdaki beytinde beni dâneye; kâkülü ise kuşu avlamak için hazırlanmış tuzağa teşbih eder: Dâne-i hâl ü kâkülün „arz it Sayd-ı vahşî tuyûra dâm olsun K 20/44 2.3. Mevlânâ’nın Diğer Vasıfları 2.3.1. Cömertliği, Merhâmeti, Şefkâti Adnî, şiirlerinde Mevlâna‟nın şefkâtine, merhâmetine, cömertliğine değinmeyi de ihmal etmez. Aşağıdaki beyitte onun şefkatiyle kalplerin toplanmış kılınmasını, nefsin yok edilmesini, vücutların aslının tamir edilmesini ister: Kalbimüz şefkâtünle kıl mecmû„ Nefsi berbâd-ı in„idâm olsun K 20/49 Eyle asl-ı vücûdumuz ta„mîr Fer„-i virân-ı inhidâm olsun K 20/50 Aşağıdaki beyitte de Mevlânâ‟nın sonsuz cömertliğinden söz eder: Cûd-ı bî-gâyetün gedâyâna Nakd-i gencîne-i kirâm olsun K 20/32 Şair Mevlânâ‟daki bu cömertlik ve mükemmelliği, Onun temiz zatının Mekke-i Mükerreme‟nin mazharı olmasına bağlar: Sevâd-ı a‟zamun ol zât-ı pâk mazharıdur Anunçün oldı kerâmetle ekmel ü ekrem K 23/15 Şair, Mevlânâ‟nın sevgiyle dolu oluşunu muhabbet savaşında güç, kuvvet dolu olduğu şeklinde ifade eder: Nedür bu kuvvet-i kudsiyye bu merdâne cünbişler �Mahabbet rezminin pür-zûrısın yâ hazret-i Monlâ G 269/4 Mevlânâ‟nın vasıflarının söylemekle bitiremeyen şair aşağıdaki beytinde Mevlânâ‟nın aşkıyla ziyafette onun vasıflarını övse, cömertliği ve konukseverliği ile bilinen Hz. İbrahim‟in ruhunun bile bu ziyafete misafir olacağını ifade eder: „Işkunla bezl-i mâ‟ide-i na‟tün eylesem Rûh-ı Halîl hâsılı mihmân olur bana K 18/21 Şair Mevlânâ‟nın güzel vasıflarını anlatabilmek için yine Mevlânâ‟nın aşkına ihtiyaç duyar. Eğer Mevlânâ‟nın aşkı ona söz kuvveti verirse Mevlânâ‟nın güzel vasıflarını anlatmak da onun için kolay olacaktır: „Işkun virince nâtıkama kuvvet-i sühan Vasf-ı cemîlün eylemek âsân olur bana K 18/34 2.3.2. İlmi Adnî, bir ilim ve irfan güneşi olan Mevlânâ‟nın ilmine de beyitlerinde sıkça yer verir. Mevlânâ‟nın her zor bilmecenin çözümü olduğunu (K 19/6); ilmin aslının, dünya ve ahretin hikmetinin Mevlânâ‟da olduğunu (K 19/12), onun ilminin Allah‟ın ilmi olduğunu (K 19/25) dile getirir. Şair her sorununu Mevlânâ‟nın halledebileceğini söyler çünkü şairin nazarında Mevlânâ İlm-i ledünde kılı kırk yaran bir hâkimdir: Hazret-i Monlâ ider her müşkilün hall „Adniyâ Çün odur „ilm-i ledünnîde hakîm-i mû-şikâf G 163/5 2.3.3. Sözleri Şair, Mevlânâ‟nın sözlerini Hz. İsâ‟nın canlar bağışlayan nefesine benzetir: Her nutk-ı rûh-perver-i İsâveşün senün Enfâs-ı feyz-bahş-i dil ü cân olur bana K 18/48 Şair bir başka beyitte bu kez Mevlânâ‟nın sözlerinin hüzünlü gönüllere ebedi feyz verdiğini ifade eder: �Kelâmun hâtır-ı mahzûna feyz-i câvidân eyler Bu bezmün sâkî-i mahmûrısın yâ hazret-i Monlâ G 269/5 3. Mevlânâ’nın Mesnevîsi Mesnevinin sözlük anlamı “ikişer ikişer, ikili” demektir. Her beyitin dizeleri kendi aralarında uyaklı, aruz bahirlerinin kısa kalıplarıyla yazılan uzun bir nazım biçimidir. (Dilçin, 2004: 167) Bugün Mesnevî denilince Mevlânâ‟nın Mesnevî‟si akla gelir. Bu göklere nispeti olan nağmenin, bu ilahi sesin doğuşuna sebep Hüsameddin Çelebi‟dir. O, Mevlânâ‟dan Senâî‟nin Hadikâsı yahut Attar‟ın Mantıkıt-Tayrı vezninde, irfan sırlarını, tarikat usullerini toplayan bir kitap nazmetmesini ister. Mevlânâ önceden yazmış olduğu 18 beyiti Çelebi‟ye verir. 657/1259-660/1263 yılları arasında birinci defteri, 662/ 1265‟de ise ikinci deftere başlayıp aralıksız altı defteri tamamlar. (Füruzanfer, 1990: 211-212) Yaklaşık 1259-1268 tarihleri arasına yazılan Mesnevî 25600 civarı beyitten oluşan, altı ciltlik dev bir eserdir. Mesnevî tefsir, hadis, fıkıh, tasavvuf, tarih, tıp gibi ilimlere ait konuların yer aldığı, zamanın örf ve adetlerine dair bilgi ve hikayelerin sunulduğu çok yönlü, zengin bir eserdir. (Yeniterzi, 2011: 36) Adnî, Divânı‟nda Mesnevî için bir methiye nazmetmiştir (K 26). Şair, Mesnevî‟nin emirlerine uyanların hakikat divanında unvan bulduklarını (K 26/11); Mesnevî‟nin sonsuz feyz kadehi olduğunu (K 26/16); Mesnevî‟nin hayalinin bile âşıklarının sinelerini güneş ışıklarının doğduğu yere dönüştüreceğini (K 26/6); Mesnevî‟nin Hakk‟ın ahlakıyla vasıflanmış olan kamil bir mürşit olduğunu ifade eder: Muttasıf ahlâk-ı Hak‟la mürşid-i kâmildür ol Benzemez evsâfına halkun hısâl-i Mesnevî K 26/17 Aşağıdaki beyitte Mesnevî‟nin ilimlerle dolu olduğunu ifade eder: Mesnevî-i pür- ma‟ârif âsmânî mâ‟ide Hân-ı yagmâ-yı mezâk-ı menn ü selvâ sendedür K 19/30 Aşağıdaki beyitte ise Mesnevi‟yi denize benzetir: Ol mesîhâ-dem ki enfâs-ı sabâ feyzi ile „Arşa dâmen-gîrdür emvâc-ı bahr-ı Mesnevî G 273/3 �Adnî, Mesnevî‟den “kitab-ı müstetâb” yani güzel kitap şeklinde de söz eder (K 21/28, 21/29, 21/30, 21/31). Şair edebin hal tercümesi olan bu kitabın her okunmasında, amellerinin utancından beyhude gönül ve canının eridiğini ifade eder: Kitâb-ı sîret-ârâ-yı edeb kim her okundukca Erir cân u dil-i bî-hûde a„mâlüm hicâbumdan K 21/32 Şair Mesnevî‟yi kişileştirerek doğrulukla Mevlânâ‟nın dergâhına gelmeyenlerin hasret vadisinde Mesnevî‟nin ayakları altında ezilmesini diler: Gelmeyen nûr-ı yâkîn-ı sıdkile dergâhuna Vâdî-i hasretde olsun pây-mâl-i Mesnevî K 26/19 4. Mevlânâ’nın Çevresindekiler 4.1. Şems-i Tebrizî Mevlânâ denilince ilk akla gelen isim Şems-i Tebrîzî‟dir. Onun Mevlânâ‟nın hayatında şüphesiz ayrı bir önemi vardır. Şems, Mevlânâ‟yı etkileyecek, onun ruhunda fırtınalar koparacak kadar tasavvufî bilgi ve birikime sahip, ilmin ve tasavvufun kemaline ermiş kâmil bir zattı. Coşkulu mizacı, cezbeli haliyle, ilahi nükteleriyle Mevlânâ‟yı etkileyen Şems, ondaki cevheri yüzeye çıkarmıştır. Mevlânâ‟nın mürşidi olmaktan ziyade ona bir ayna olmuştur. Şems, Mevlanâ‟ya mürid olmaktan ziyade kendisinin de ondan feyz aldığını ifade etmiştir. (Top, 2007: 36-38) Adnî de bu kâmil zata, Şems-i Tebrizi‟ye uzunca bir methiye yazmıştır (K 25). Şair Şems-i Tebrîzî‟ye yazdığı kasidenin nesib bölümünde bir çeşit tahkiye yapar ve karşısında biri varmışcasına anlatmaya başlar. Bir gece içi geçer, uykuya dalar, rüyasında yolu “kişver-i ıtlâk”a düşer. Buradaki kavmin hali perişandır, zarar ve faydayı birbirinden ayıramazlar. „Adni onlara doğru yolu gösterecek bir rehberleri olmadığını fark eder. Bu durumu müşahade ederken biri ona gözünü açmasını, hakikat güneşinin doğduğunu söyler. Gözünü açtığında karşısında Şems-i Tebrîzî‟yi gören şair onu methetmeye başlar. (Göre, 2004: 62) Şair Şems-i Tebrîzî‟yi hakikat güneşi (K 25/ 15); Tebriz‟in şahı, şahların baş tacı (K 25/16); Hz. Muhammed‟in nuru, ezelin ve ebedin sırrı, dinin kaynağı (K 25/ 23); Peygamberlerin övdüğü, halkın en kerimi, ümmetin en kâmili (K 25/ 25); şeriat nurlarının zuhur ettiği (K 25/26); zamanın piri (K 25/ 47); uğurlu denizin cevheri (K 25/61); ezeli sırların vakıfı (K 25/562); lütuf ve kerem sahibi (K 25/86) şeklindeki sıfatlarla nitelendirir. �Şems-i Tebrizi‟nin gönül ve can doktoru olduğunu (K 25/ 52); gönül ve can ağrısına şifa verenin O olduktan sonra gönle artık hiç illet uğramayacağını ifade eder: Çün renc-i dil ü câna şifâ-sâz olasın sen Ugrar mı dahi dâ‟ire-i sîneye „illet K 25/53 Şair Şems‟in hikmetler denizi olduğunu ifade ederek onun ilmine bilgisine de değinir. Şems hikmetler denizi olunca tabiî ki bu denizin cevherleri ilm-i ledün, dalgaları ise kerametler olur: Deryâ-yı hikemsin güherün „ilm-i ledünnî Pey-der-pey olan mevclerün keşf ü kerâmet K25/69 4.2. Sultan Veled Mevlânâ‟nın ilk çocuğu olan Sultan Veled, fiziki ve manevi bakımlardan babasına çok benzerdi. Sultan Veled büyük bir sadakatle babasına ve onun tavsiyelerine bağlı kalmış, babasının fikirlerini sistemleştirip hayata geçirmiş, aşk, vecd, cezbe ve semâ‟ gibi unsurları birleştirip bütünleştirmiş, bir çerçeve içerisine almıştır. (Top, 2007: 235-238) Adnî aşağıdaki beyitlerde Sultan Veled‟e yer verir ve Hz. Sultan Veled‟in göğün makamının padişahı olduğunu söyler. Şair, iktibas sanatından yararlanarak men aref‟in (Men arefe nefsehü fekad arefe Rabbehü: Nefsini bilen Rabbini bilir. (Aclûnî, II, 2532)) tüm hükümlerinin onda peyda olduğunu ifade eder. Pâdişâh-ı „arş-mesned Hazret-i Sultan Veled K‟anda peydâ oldı ahkâm-ı tamâm-ı men „aref G 162/4 Şair aşağıdaki beyitte tecrid sanatıyla kendini soyutlar ve kölesi olduğu Sultan Veled‟in lütfıyla bahtının mektubuna men aref mührünü basmasını diler: Hâtem-i lutfunla ur lutf ile „Adnî bendenün Nâme-i ikbâline mühr-i hitâm-ı men „aref G 162/5 4.3. Hüsâmeddin Çelebi Mevlânâ‟nın halifesi, müridlerinin başı, önderi olan Hüsâmeddin Çelebi‟nin (Füruzanfer, 1990: 143) en büyük hizmeti, Mevlânâ‟yı teşvik ederek O‟nun Mesnevî‟yi �yazmasına katkıda bulunması, Mesnevî‟ye ebelik etmesidir. (Top, 2007: 231) Bütün Mesnevî ciltlerinin ön sözleri Hüsâmeddin Çelebi‟nin şerefli lakaplarıyla süslenmiştir. (Sipehsalar, 2011: 165) Adnî bu önemli isme de şiirinde yer vermeyi unutmaz, aşağıdaki beyitte Hüsâmeddin‟in zafer kılıcının elması olduğunu bildirir. Şair iktibas sanatı yaparak men aref (Men arefe nefsehü fekad arefe rabbehü: Nefsini bilen Rabbini bilir. (Aclûnî, II, 2532)) kılıcını cahilliğin boynuna vuranın da Hüsâmeddin‟in ta kendisi olduğunu söyler: Tîg-i elmâs-ı zafer ya‟nî Hüsâmü‟d-dîn kim Gerden-i cehle uran oldur hüsâm-ı men „aref G 162/3 5. Adnî’nin Mevlânâ’ya Beslediği Muhabbet Adnî yazdığı on sekizinci kasidesinde özellikle Mevlânâ‟ya duyduğu aşkı, bu aşkla ne hâle geldiğini, o aşk kendisinde olmasa ne hallere geleceğini dile getirir. Şair, gönlünde Mevlânâ‟ya duyduğu aşk olduktan sonra dertlerinin ateş bile olsa kendisine gül bahçesi gibi geleceğini (K18/4); onun aşkıyla hüzünlü gönlünün ahının kıvılcım ve dumanlarının, adeta bostanın sümbülü ve bağın gül yaprağı olacağını (K18/5); Mevlânâ‟nın aşkıyla ney gibi nağmeler çıkarsa feleğin zerrelerinin bile dans eden âşıklar olacağını (K 18/14) dile getirir. Mevlânâ‟nın aşkını hasta gönüllerin doktoru olarak gören şair kendisine de Mevlânâ‟nın sıhhat, derman getireceğini düşünür: „Işkun tabîb-i haste-dilândur belî belî Sıhhat-resân-ı neşve-i dermân olur bana K 18/13 Şair ağlayan, inleyen, yaralı, matemli gönlüne Hz. Mevlânâ‟nın daima şenlik neşesi bağışladığını ifade eder: Dili mâtem-güzîn-i dâgdâr-ı „Adnî-i zârun Dem-â-dem neş‟e-bahş-ı sûrısın yâ hazret-i Monlâ G 269/7 Şair doğruluk ehline, iki dünyanın mutluluğunun Mevlânâ‟da olduğunu bildirir: Hâlisâne dem-be-dem takdîs-i rûhun ideyüm Ehl-i sıdka devlet-i dâreyn zîrâ sendedür K 19/41 �Şair, Mevlânâ‟nın kavuşma bayramını dünyaya söylese, bu sözünü işiten herkesin adeta kendisine kurban olacağını söyler aynı zamanda kurban bayramına da göndermede bulunur: „Işkunla „îd-i vaslunı dünyâya söylesem Gûş eyleyen kelâmumı kurbân olur bana K 18/23 Şaire Mevlânâ‟nın aşkıyla dert, acı bile güzel görünürken onun aşkı olmadığında ise güzel olan her şey bu kez ona kötü görünmektedir. Gönülde Mevlânâ‟nın aşkı olmasa bülbülün ötmesi bile kendisine kötü nağmeler olarak gelecek (K 18/ 19); dünyanın gül bahçelerindeki her taze gonca adeta yakıcı bir kor olacaktır (K 18/20). Bu yüzden şair, Mevlânâ‟nın aşkından mahrum olmak istemez, buna tahammül bile edemez. Gönlü bir an bile onun aşkından uzak kalsa vücudu adeta hüzünlü bir eve dönecektir: „Işkundan olsa dûr gönül bir nefes eger Dâr-ı vücûd külbe-i ahzân olur bana K 18/15 Şair Mevlânâ‟dan meded ummayanlara da âdeta beddualar savurur. Mevlânâ‟nın hikmetinden ilaç istemeyenlerin dert hastası olmasını (K 20/ 6), değerini inkâr edenlerin tüm hallerinin eksik kalmasını (K 20/ 7), onun aşkının kokusuyla sıhhat istemeyenlerin nezle olmasını (K 20/34) diler. Şair aşağıdaki beyitte de Mevlânâ‟nın eşiğini Kâbe‟ye benzetir ve burasını Kâbe‟nin haremi olarak görmeyenlere de feyz-i sefanın haram olmasını diler: Harem-i Ka„be bilmeyen eşigün Ana feyz-i safâ harâm olsun K 20/17 Bir başka beyitte ise Mevlânâ‟yı elif harfi gibi birlikte bilmeyenlerin, üzüntülerinden daima lâm harfi gibi olmasını ister: Seni vahdetde bilmeyen çün elf Eleminden hemîşe lâm olsun K 20/38 �3. Sonuç Adnî Receb Dede‟nin Dîvânı‟ndaki kasidelerini başta Mevlânâ olmak üzere genellikle Mevlevî muhitinden seçtiği kişilere yazması, onun Mevlânâ‟ya beslediği sevgiye bir işaret niteliğindedir. Adnî, Mevlânâ‟ya âşıkların sultanı, padişah, sâkî, rehber, imam diyerek seslenmiş, O‟nu Mevlevîlerin Kâbe‟si, sığınağı olarak görmüştür. Şair, Mevlânâ‟nın cömertliği, merhameti, şefkati, himmeti, lütfu gibi vasıflarını çeşitli teşbihlerle anmış ve O‟ndan meded ummuştur. Mevlânâ‟nın sonsuz ilim ve bilgisine şiirlerinde sıkça yer vermiştir. Şair, Mevlânâ‟nın kişilik özelliklerinin yanı sıra onu fiziksel özellikleriyle de anmıştır. Ancak Mevlânâ‟nın bedensel hususiyetlerini anlatırken divân şiirinde yer alan sevgili tipinin dışına çıkmamıştır. Şairin şiirlerinde gerçek anlamıyla Mevlânâ‟nın fiziksel özelliklerini bulamayız. Dolayısıyla Adnî de Mevlânâ‟dan söz ederken divân şiirinde olduğu gibi uzun ve düzgün bir boya sahip, tuzağı andıran, güzel kokulu, perişan saçları ve beni olan, dudağı la‟le benzeyen klâsik bir sevgili tipi çizmiştir. Adnî Mevlânâ‟nın eşsiz bilgilerle dolu olan eseri Mesnevî‟ye de bir methiye yazmış ve Mesnevî‟yi yüceltmiştir. Mevlânâ denilince ilk akla gelen ismi, Şems-i Tebrizî‟yi de unutmayan şair onun için uzunca bir kaside yazmış ve Şems‟in vasıflarını çeşitli sanatlarla övmüştür. Adnî, Şems‟e uzunca bir methiye yazarken Hüsâmeddin Çelebi ve Sultan Veled‟e ise birer beyitle yer vermiştir. Adnî şiirlerinde Mevlânâ‟ya duyduğu derin muhabbetti sıkça dile getirmiştir. Gönlünde Mevlânâ‟nın aşkı varken neler yapabileceğini ve onun aşkının olmaması durumunda ne hallere düşeceğini anlatmıştır. Hatta şair Mevlânâ‟dan meded ummayanlar da beddualar yağdırmıştır. �KAYNAKÇA Aclûnî, (1351/1931), Keşfü’l-Hafâ, c. I-II, Mısır. Açık, Nilgün (2002), “Divan Edebiyatı‟nda Mevlevîlik Etkisi ve Mevlevî Şairler”, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. Ali Enver (2010), Mevlevî Şairler- Semahâne-i Edeb, (haz. Tahir Hafızoğlu), İstanbul, İnsan Yayınları. Asaf Hâlet Çelebi (2006), Mevlânâ ve Mevlevilik, Ankara, Hece Yayınları. Ayan, Hüseyin (1992) “Mevlevi Şairler”, Türk Dili, S. 492, s. 456-460. Dağlar, Abdülkadir (2008), “Mevlevî Edebiyatı Kaynaklarından Tezkire-yi Şuarâ-yı Mevleviyye ile Semahâne-i Edeb‟in Mukayesesi”, Turkish Studies, International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, s.230-231. Dilçin, Cem (2004), Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. Esrar Dede (2000), Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye, (haz.: İlhan Genç), Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. Feridun Bin Ahmed-i Sipehsâlâr (2011), Mevlânâ ve Etrafındakiler, (çev. Tahsin Yazıcı), İstanbul, Pinhan Yayıncılık. B. Füruzanfer (1990), Mevlânâ Celâleddin, (çev. Faruk Nafiz Uzluk), İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Göre, Zehra (2004), Adnî Receb Dede Hayatı ve Eserleri, Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Konya. İsen, Mustafa (1999), “Tezkirelerin Işığında Divan Edebiyatına Bakışlar: Divan Şairlerinin Tasavvuf ve Tarikat İlişkileri”, Osmanlı Divan Şiiri Üzerine Metinler, (haz. Mehmet Kalpaklı), İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, s.306-309. Pala, İskender (2002), Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü, İstanbul, Leyla ile Mecnun Yayıncılık. Tanrıkorur, Barihüda (2004), “Mevleviyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi , Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı, c.XXIX, s. 469-475. �Top, H. Hüseyin (2007), Mevlevî Usûl ve Âdâbı, İstanbul, Ötüken Yayınları. Yeniterzi, Emine (2011), Sevginin Evrensel Mühendisi Mevlânâ, Ankara, Diyanet Vakfı Yayınları. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1994 Title A name given to the resource ADNÎ RECEB DEDE DİVÂNI’NDA MEVLÂNA Author Author TOK, Eda Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî. ÖZET Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ’nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ’ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede’dir. Adnî’nin Divânı tarandığında 7’si Mevlânâ’ya, 1’i Şems-i Tebrîzî’ye, 1’i de Mesnevî’ye yazılmış 9 na’t ve Mevlâna’ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî’nin gözünden Mevlânâ’ya bakmaya çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/0155cfb918d2548c8bfc72af8a108288.docx b415b7102a020652838347fd8814f919 https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/6a65bef3ed58a09258a668836416248e.pdf 6711b91fd86be07fc896df6adcf24210 PDF Text Text ADNÎ RECEB DEDE DİVÂNI’NDA MEVLÂNA Eda TOK Akdeniz Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Antalya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî. ÖZET Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ’nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ’ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede’dir. Adnî’nin Divânı tarandığında 7’si Mevlânâ’ya, 1’i Şems-i Tebrîzî’ye, 1’i de Mesnevî’ye yazılmış 9 na’t ve Mevlâna’ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî’nin gözünden Mevlânâ’ya bakmaya çalışılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1945 Title A name given to the resource ADNÎ RECEB DEDE DİVÂNI’NDA MEVLÂNA Author Author TOK, Eda Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî. ÖZET Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ’nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ’ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede’dir. Adnî’nin Divânı tarandığında 7’si Mevlânâ’ya, 1’i Şems-i Tebrîzî’ye, 1’i de Mesnevî’ye yazılmış 9 na’t ve Mevlâna’ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî’nin gözünden Mevlânâ’ya bakmaya çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available IBU Publishing Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-03 Keywords Keywords. Article PeerReviewed https://eprints.ibu.edu.ba/files/original/360316bf106079189e742caf2844ad85.pdf 8ef0e17a03e25d8ee013033b61b008ab PDF Text Text ADOPTION OF STANDARD FOR INFORMATION SECURITY ISO/IEC 27001 IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Anis Skopak International Burch University Bosnia and Herzegovina anis.skopak@gmail.com Semir Sakanovic International Burch University Bosnia and Herzegovina symorgh13@gmail.com Abstract: When it comes to security, no company in the world can be too cautious. Many companies own and use different systems for protection of data and information from intentional or non-intentional loss, unauthorized access, or abuse. However, the legal aspects of information security systems are well known in order for system to be internationally accepted and adopted. Because of this, the standard ISO/IEC 27001, which ensures positioning in relation to competition through marketing usage of this certificate, fulfills all requirements of the client for information security; reducing the risks associated with information relevant for the organization, reducing operating costs for the prevention of complaints and other incidents, and optimization of the process because the tasks in the organization are clearly defined and understood. ISO/IEC 27001 process of certification is carried out by a certification body that is accredited by schemes that are under the supervision of the IAF (International Accreditation Forum), as only these certificates are a guarantee of global standard acceptance. This study has examined the surveys of twenty (20) large companies, whose scope guarantees the suitability to this standard, and explored the way of implementation, and more importantly that the certification companies in Bosnia and Herzegovina offer this feature. In the end we compared the results of this study with the results from the region and the world. Keywords: ISO/IEC 27001, International organization for standardization, Information security management system, ISO, ISMS Introduction History of this certificate dates from 1995 when United Kingdom Government’s Department of Trade and Industry (DTI) wrote BS7799 standard in several parts. First part of this standard contained Information Security Management which was adopted by International Organization for Standardization as ISO/IEC 17799, “Information Technology – Code of Practice for Information Security Management” in 2000. The International Organization for Standardization (ISO) is an international standard setting body composed of representatives from various national standards organizations. Founded in 1947, the organization promotes worldwide proprietary, industrial and commercial standards. It is headquartered in Geneva, Switzerland, and as of 2013 works in 164 countries (Secupent). In 2007, ISO/IEC 17799 is renamed for the last time into ISO/IEC 27002. The second part of the BS7799 standard, which was presented in 1999 as “Information Security Management Systems – Specification with Guidance for Use”, was focused on implementation of Information Security Management System (ISMS). ICESoS 2016 - Proceedings Book 35 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) In 2005, together with the third part of BS7799 standard it became ISO/IEC 27001:2005 standard. His successor was the advanced version of ISO / IEC 27001: 2013. In the area of ​​security of information resources currently applied increasing number of standards adopted so far, and some standards are still in the process of drafting and adoption proc e dure should go to their implementation could begin. ISO / IEC 27000: 2009 Information technology - Security techniques, represents a standard that provides an overview and introduction to the family ISO27 standards, as well as the dictionary of specific terms used in ISO27 vocabulary. ISO / IEC 27001: 2005 - Information Security Management Systems Requirements, (Ex standard BS 7799-2). Is the basic standard for the establishment, implementation, control, promotion and certification of information secu r ity (ISMS - Information Security Management System). ISO / IEC 27002: 2005 - Co d e of Practice for Information Security Management, (former ISO / IEC 17799). Stan d ardizes the Guidelines for the implementation of recommended protection measures (control) and provides an overview of best practices to protect information resources. ISO / IEC 27003: 2010 - ISMS Implementation Guide, represents the standard that provides guidelines for successful implementation of ISMS in accordance with ISO / IEC 27001. ISO / IEC 27004: 2009 - Information Security Management Measurement, represents the standard that gives guidelines to carry out measurements in order to assessment of effectiveness of the ISMS. ISO / IEC 27005: 2008 - Information security risk mana g ement, represents standard which provides guidelines for risk management, information security and implementation of the system of information security based on risk management. SO / IEC 27006: 2007 - Guide to the certification / registration proc e ss, represents the standard that specifies requirements for the accreditation of certification bodies - ISMS according to ISO / IEC 27001 requirements, outlines the spec i fic requirements for certification and together with ISO / IEC 17021 is a basic stan d ard accreditation. ISO / IEC 27011: 2008 - Information technology - Security techniques, represents the standard that provides guidelines for telecommunications orga n izations implement recommended protection measures ISMS (also known as ITU X.1051 as standard). ISO / IEC 27033 - IT network security, represents the standard security IT networks, was introduced as a replacement for multitask standard based on ISO / IEC 18028: 2006 specification (this standard was adopted in part). ISO 27799: 2008 - Health informatics, represents the standard that provides guidance for ISMS implementation in the health sector. ISO/IEC 27001 Late l y, more and more attention is paid to the dangers that are closely related to the protection of data in companies. The issue of data protection applies to all types of businesses, regardless of their status, size or area of ​​operations and activities. The best and absolutely need a system to solve the problem of in f ormation security, incl u ding loss or theft, the information security management system “Information Security Management System - ISMS ‘’, which includes the availability, integrity and dete r mination of the degree of confidentiality of informatio n . The method, which allows solving the problems information security, has been developed and is described in ISO-IEC / BSI internationally recognized standards ISO 17799 / ISO 27001 certification of management systems built on the basis of these standards company confirms its commitment to the protection of data according to applicable laws in the industry and legal requirements, enabling a significant instrument competitiveness in the market. the construction of ISMS is particularly important for companies that use internal and / or external computer systems with stored sensitive information, for companies whose business processes are dependent on information systems, and to all other companies that simply want to adapt to the requirements of information security. This is especially true for organizations such as banks, IT companies, financial institutions and insurance 36 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation companies, hospitals, schools, universities, car manufacturers, call centers, tax offices, consulting firms and many other companies. ISO 27001 is an international standard published by the International Organization for Standardization (ISO) and describes how to manage information security companies. The latest version of this standard was published in 2013, and the current full name is ISO / IEC 27001: 2013. The first revision of the standard was published in 2005 and was developed based on the British standard BS 7799-2. ISO 27001 can be implemented in any organization, profit or non-profit, private or public, large or small. They wrote him the world’s best experts in the field of information security and prescribe the methodology for the application of information security management in an organization. Also, enables companies to obtain certification, which means that the independent certification body provides certification that the organization has implemented information security in accordance with ISO 27001. ISO 27001 has become the most popular standard of information security in the world, and many companies are certified to him. International Standard ISO / IEC 27001: 2005 prescribes certain set of requirements for the establishment of systems for information security management (Eng. ISMS Information Security Management System). Proper fulfillment of these requirements, i.e. their implementation, the organization created a holistic environment in which risks to information timely observed, in order to eliminate or reduce the same. With the establishment of the management system, the organization is able to continuously monitor and review all aspects of information security, and to make the necessary and effective improvements. As a result, we have continuous improvement of the security situation. Standard ISO 27001 i.e. The system for managing information security that derives from it, is applicable to banking and financial institutions, IT industry, economic sector, all public or private organizations. ISO 27001 is focused on protecting the confidentiality, integrity and availability of data in the company. This is achieved by recognizing that potential problems can happen to the data (i.e., risk assessment), and the definition of what should be taken to prevent such problems (i.e. The treatment or processing risk). Thus, the basic philosophy of ISO 27001 is based on risk management: identifying and systematic analysis of risks. Safety measures to be implemented are usually in the form of policies, procedures and technical applications (i.e.. Software and equipment). However, in most cases, companies already have all the necessary hardware and software, or use them in an insecure manner - thus most applications ISO 27001 relates to the establishment of organizational regulations (i.e. Write documents) that are necessary to prevent security breaches. Given that such applications require multiple management policies, procedures, people, resources, etc., ISO describes how to fit all these elements in the information security management system (ISMS). Therefore, the information security management is not only about IT security (i.e. Firewall, protection against computer viruses and so on.) But also on process management, legal protection, human resources management, physical protection and the like. ISO 27001 is aligned with other management systems, and supports the implementation of integrated with other management system standards. ISO 27001 is harmonized with the management system standards such as ISO 9001 and ISO 14001, ISO 27001 focuses on a continuous improvement process information security management system, contains requirements relating to documentation and records, including risk assessment and management processes using PDCA (Plan, Do, Check, Act) model. Norma comprehensive approach to security information. Different assets / assets owned organizations require protection. Some of them ICESoS 2016 - Proceedings Book 37 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) are digital information, the information in paper form, physical resources such as computers and networks, the knowledge that the organization has. The account must be taken wide degree areas of competence development of staff to the physical / technical security. ISO 27001 will help you protect your information according to the following principles: Confidentiality ensures that information is accessible only to people with authorized access, integrity monitor and ensure the accuracy and integrity of information and methods of management information, availability ensures that the authorized personnel have access to the necessary information and adequate resources. There are two types of ISO 27001 certification: (a) for the organization and (b) for individuals. Organizations may be certified in order to demonstrate compliance with all mandatory clauses standards; Individuals can take the course and pass an exam to get a certificate. To be certified as an organization, you must implement the standard as outlined in the previous sections and then pass a certification audit by the certification body. The certification audit was carried out through the following steps: Phase 1 (Document Review) - auditors will review all documentation, Phase 2 (main audit) - auditors to perform the audit on the spot to verify whether all activities of the company in compliance with ISO 27001 and documentation system information security management Supervisory visits - after certification, during the validity period of three years, auditors will verify whether the company maintains information security management system. To implement ISO 27001 in the company, you have to follow these 16 steps: 1. Provide support of top management 2. Use project management methodology 3. Define the scope of information security management system 4. Write roof privacy policy 5. Define risk assessment 6. Conduct risk assessment and treatment 7. Write seventh Statement of applicability 8. Write the Risk Treatment Plan 9. Define ways of measuring the effectiveness of security measures and information security management system 10. Implement all applicable safety measures and procedures 11. Implement training programs and awareness 12. Carry out all daily activities prescribed documentation of your information security management system 13. Track and measure your information security management system 14. Establishment of internal audit 15. Conduct Management Review 16. Implement corrective measures Sixteen rules for the implementation of ISO 27001 38 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation ISO/IEC 27001 standard in Bosna and Herzegovina The world now has about 200 countries (193 UN member states). Average one country has about 8,000 certificates. There is a legitimate question where is Bosnia and Herzegovina, and its economy and other entities. According to the latest data available to the Foreign Trade Chamber of Bosnia and Herzegovina currently has about 1,400 certificates. Of these, ISO 9001 represented over 90%, while certificates of ISO 14001 and OHSAS 18001, as well as key in the environmental management and health and safety at work, minor represented. The competent national authorities should pay more attention to and care for the faster adoption of EU directives and harmonization of our legislation. You should also provide continuous and procedural simple financial support to companies for the preparation and Survey implementation of individual certificates. In the future, as we get closer to EU membership, all the greater will be the need for certification, to manufacturing and service firms. One should be careful to time, as in some similar situations, not to be slaves to the system “give what you give, because after this.” Practice shows that in a well-organized company with well-organized and consultations required several months of intensive work, but for more complex processes and more than one year to obtain a certificate. This should confirm that the BH. businesses introduced new standards that apply to selective European and world markets, and not only that owns the paper, which is not a rare case. Also, in the world there is a trend that is increasingly companies which have two or more standards in the application. Companies are introducing an integrated system consisting of a base of ISO 9001, ISO 14001 and BS OHSAS 18001 or ISO 9001, ISO 14001, HACCP or ISO 9001, ISO 14001 and FSC CoC, etc. What is encouraging is that some of our companies that had a single certificate follow this practice, and more of those who have two or more of the standard. In this research (M.Sci. Anis Skopak and M.Sci Semir Šakanović), we did the research followed a survey that we submitted to the addresses of twenty companies in Bosnia and Herzegovina, looking for answers whether companies in Bosnia and Herzegovina have implemented ISO / IEC 27001 certified, and if they do not have to I have basic knowledge regarding the benefits or the implementation thereof. It should be noted that we check our results with the list of certified organizations in BiH by the standards of the Foreign Trade Chamber of Bosnia and Herzegovina, and that we get the information when it is made from certified companies to implement standard working on the introduction of standards. ICESoS 2016 - Proceedings Book 39 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Results In this research, we found that 85% of our citizens are familiar with this certificate, and also to know the way of its procedures and that they already had contact with the introduction of other ISO standards in their companies. What is particularly interesting is that our respondents mostly aware of the benefits of this standard, and its primary benefit is improvement in the status of the company. Awareness of European integration and international business objective is to all of the companies surveyed, the Administration ISO certifications are confirmation of the quality of services offered. Thus, 72% of our respondents said that they are considering in the future to adopt the implementation of this system, as well as some others. But when we look at companies that have already implemented this system, the situation is not at all promising. Even 95% of the company does not have implemented ISO 27001, although considered to be useful. Given that we have in our survey included some of the largest companies in Bosnia and Herzegovina set us question what is the general number of companies that have ISO 27001 certification? 40 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation From the Foreign Trade Chamber of Bosnia and Herzegovina have been given information on the leading companies for certification in Bosnia and Herzegovina, which are certainly the most prominent TUV SUD Sava d.o.o, SGS d.o.o., Det Norske Veritas. So we created this list of companies among the thousands of companies in Bosnia and Herzegovina only possess ISO 27001. Among the certified companies in Bosnia and Herzegovina now are: Sarajevo International Airport, the Lottery of Bosnia and Herzegovina, Partner MCF, CS Computer Systems, Institute for Commercial Engineering, ComTrade, KING ICT and several banks and micro-credit organizations. Number of certified companies in Bosnia and Herzegovina barely exceeds the number 10, which is quite small compared with the number of registered companies in this country. When we considered state of the Western Balkans, Croatia 36 organizations has been certified ISO / IEC 27001, Serbia 15, while Macedonia 3 in other countries there is no ISO 27001 organizations. Among other countries, the largest number of certificated organizations are in Japan (3657). Organizations can themselves specify the scope of ISO / IEC 27001 certification in accordance with their own wishes and possibilities. The scope of the implementation of standards and statements of applicability of the standards should be harmonized, and that the documents are crucial in the process of certification. If an organization wants sertificirati one of its organizational units, then this certificate does not apply to other entities, and those in this case does not have to be certification and are not subject to revision. Certification is completely is voluntary act of an organization, but in modern business is increasingly the subjects of our suppliers and business partners to possession of a certificate in information security. An independent assessment of information security and its periodic ravizija bring organizations quite strict and formalized and implementation, which requires prior approval of management. Possession of a certificate of information security indicates the potential of the organization in terms of fed up information resources and to upgrade the status of secure and credible business partner. Conclusion It can be concluded that the information security policy is a document that allows the organization of the establishment of security over the entire information resources. Development of a comprehensive program for the protection of information resources should enable the protection of people and information, set rules of behavior of all users of information resources defines a consequence of safety rules and minimize risk, and constant monitoring of compliance with legislation. As there are already a number of standards in the field of information resources, it is necessary to systematically approach the process of their evaluation and certification. Accordingly, we can conclude that the certification process needs to start adopting ISO / IEC 27001 as the basic standard for the establishment, implementation, control, promotion and certification of information security (ISMS - Information Security Management System), from which it should subsequent to certification of specific basin, information resources at a higher level. ISO / IEC 27001, in order to establish a comprehensive system of protection of information resources, determines the system for the protection of information, the responsibility of executives, determining the procedures of internal control systems to protect information, ATMI procedures validation system for the protection of information, and procedures related to improving the system for the protection of information. ICESoS 2016 - Proceedings Book 41 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) When it comes to the adoption of the above standards in Bosnia and Herzegovina, it can be concluded that the current situation is quite unfavorable in relation to the country’s developed regions in the world, considering that only a few organizations have adopted ISO / IEC 27001. Reference Hajdarević K, Infrasturctures Proactive Information Security Metrics for Computer Network Architectures and, based on ISO 27001, Internacionalnni Burch Univerzitet, Sarajevo, 2013. Vanjskotrgovniska Komora Bosne i Hercegovine, http://komorabih.ba/wpcontent/uploads/2013/05/Baza_certificiranih_organizacija_ BiH_apr_2015.pdf Diver S., Information Security Policy - A Development Guide for Large and Small Companies, SANS Institute, Bethesda, Maryland, 2007. International Organization for Standardization, ISO/IEC 27000, Geneva, 2009. Petrović R. S., Čekerevac Z., Milanović Z., Međunarodna naučna konferencija Menadžment 2010, Politika informacione bezbednosti kao element prevencije kriznih situacija, Srbija, Kruševac, 2010. About the ISO27k Standards, http://www.iso27001security.com/html/iso27000.html, 2010. About the ISO27k Standards, http://www.iso27001security.com/html/27001.html, 2010. Danchev D., “Building and Implementing a Successful information Security Policy.” 2003., http://www.windowsecurity.com/pages/security-policy.pdf International Register of ISMS Certificates, http://www.iso27001certificates.com/ Register%20Search.htm, 2010. ISO - International Organization for Standardization, http://www.iso.org/ NERDA, ISO/IEC 27001, http://www.nerda.ba/pdf/standardi/ISO-IEC%2027001.pdf 42 ICESoS 2016 - Proceedings Book � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3316 Title A name given to the resource ADOPTION OF STANDARD FOR INFORMATION SECURITY ISO/IEC 27001 IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Author Author Skopak, Anis SAKANOVIĆ, Semir Abstract A summary of the resource. Abstract: When it comes to security, no company in the world can be too cautious. Many companies own and use different systems for protection of data and information from intentional or non-intentional loss, unauthorized access, or abuse. However, the legal aspects of information security systems are well known in order for system to be internationally accepted and adopted. Because of this, the standard ISO/IEC 27001, which ensures positioning in relation to competition through marketing usage of this certificate, fulfills all requirements of the client for information security; reducing the risks associated with information relevant for the organization, reducing operating costs for the prevention of complaints and other incidents, and optimization of the process because the tasks in the organization are clearly defined and understood. ISO/IEC 27001 process of certification is carried out by a certification body that is accredited by schemes that are under the supervision of the IAF (International Accreditation Forum), as only these certificates are a guarantee of global standard acceptance. This study has examined the surveys of twenty (20) large companies, whose scope guarantees the suitability to this standard, and explored the way of implementation, and more importantly that the certification companies in Bosnia and Herzegovina offer this feature. In the end we compared the results of this study with the results from the region and the world. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General)